MÁI TRƯỜNG XƯA 

Thư viện trường trung học Petrus Trương Vĩnh Ký

Võ Phi Hùng (PK 1967-1974)

Xin cám ơn quý bạn đồng môn Petrus Ký đã cho biết thêm chi tiết về việc sử dụng toà nhà phía sau dãy nhà ngang ở khu sinh hoạt, nằm ẩn mình dưới các tàn cây cỗ thụ xanh tươi che bóng mát.   Lúc khởi đầu khi Lycée Petrus Ký mới thành lập năm 1927, dãy nhà này được sắp xếp làm khu nhà ăn cho học sinh nội trú và về sau được dùng làm Tổng Thư Viện, rồi thư viện và làm hội trường trong khu Sinh hoạt Học đường của trường trung học Petrus Trương Vĩnh Ký, hiện nay là trường trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong.

Toà nhà phụ này với vai trò khiêm nhường không được biết đến và nhớ nhiều như cổng trường với hàng câu đối:

Khổng Mạnh cương  thường tu khắc cốt, 

Tây Âu khoa học yếu mình tâm

để luôn nhắc nhở mọi người lấy nhân, lễ, nghĩa, trí, tín làm nền tảng cho cuộc sống, và phải chuyên cần học hỏi để nâng cao dân trí, hay qua dãy hành lang danh dự thật nghiêm trang tĩnh lặng – biểu trưng cho tinh thần kỹ luật tự giác của học sinh, hoặc với các phòng ốc khang trang rộng mỡ cho các học sinh thi đua học tập.  

Ước mong rằng mọi người sẽ cùng nhớ lại những kỷ niệm xưa trong toà nhà này —  khi bao thế hệ học sinh, của thập niên 30 của thế kỷ trước, cùng ngồi ăn những bửa cơm ngon và trò chuyện với bạn bè tâm đắc.  Khi được biến đổi thành thư viện, ta lại thấy hình bóng của các học sinh cặm cụi làm bài, hay mãi mê đọc đến trang chót của quyển sách về sử Việt cận đại như “Tuấn chàng trai nước Việt”.  Hoặc vào cuối năm học được vinh dự ngồi chờ cũng trong hội trường ở toà nhà này, háo hức chờ tới phiên mình lên nhận lãnh phần thưởng xuất sắc của lớp.

Việc sử dụng của ngôi nhà này cũng biến đổi theo thời thế biến của lịch sử:

1.  Khu nhà ăn nội trú (1927-1940) — Khi mới xây cất năm 1927 (hình 1) cùng lúc với các toà nhà khác ở trường cho đến đầu năm 1941, nơi đây được dùng làm nhà ăn cho học sinh nội trú của Lycée Petrus Ký.  Đa số học sinh nội trú đến từ các tỉnh miền Đông như Tây Ninh, Biên Hoà, Bà Riạ, v.v… và nhiều người được cấp học bổng toàn phần (hình 2, 3).  Nhà văn Bình Nguyên Lộc (PK 1929-1933) qua bài “Sài Gòn xưa in ít” cho ta biết cuộc sống của trên 200 lưu trú sinh ở trường, với khu vực chung quanh như Bàn Cờ những năm đầu thập niên 1930 vẫn còn thưa thớt và hẻo lánh, đến nổi chỉ 15 tên cướp có thể chận lấy hết vật dụng, quần áo của đám học trò Lycée Petrus Ký chờ đón xe về quê ăn Tết [1]. Xem lại hình 3, ta cũng có thể phỏng đoán và đếm được chừng số người đó.  Trong chương 3 “Thời Trung Học” của quyển Gió Mùa Đông Bắc, Bác Sĩ Trần Ngươn Phiêu (PK 1939-1944) cho biết bên sau các phòng thí nghiệm là hai phòng ăn rất rộng cho học sinh nội trú và bán nội trú.  Các phòng ăn với diện tích rộng này cũng là nơi để tổ chức các kỳ thi có đông thí sinh hay các buổi sinh hoạt cộng đồng vào các dịp Lễ Tiễn Ông Táo mỗi năm, trước khi về nghỉ lễ Tết, hoặc Lễ Mãn Khóa học cuối năm.[2]

2.  Những năm luân lạc (1941- 1947) — Giữa những năm 1941 cho đến năm 1947, toà nhà này nằm chung số phận của trường và đất nước khi bị quân đội Nhật và Pháp chiếm đóng do vị trí quân sự quan trong trên trục lộ giao thông Sài Gòn – Chợ Lớn và các tỉnh miền Tây. Nếp sống lưu lạc của học sinh Petrus Ký bắt đầu từ năm 1941 khi phải rời trường để qua trường Sư Phạm gần Sở thú và vài nơi khác cho đến năm 1947 mới trở về chốn cũ như đã được thầy Trần Thượng Thủ tường thuật lại qua hai bài viết “Bước luân lạc của một ngôi trường” [3], hay bài “Dễ dầu gì quên” [6], cùng với thầy Trần Hữu Văng “Trường Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký đối với tôi” [4], và thầy Nguyễn Thanh Liêm trong quyển “Trường trung học Petrus Trương Vĩnh Ký …”, trang 55 [5].

3.  Trở về mái trường xưa (1948 – 1953) — Sau khi được quân đội Pháp trao trả lại vào đầu niên học 1948, ngôi nhà đã được sơn phết lại và dùng làm nhà ăn cho học sinh vỏn vẹn được hai năm cho đến đầu năm 1950 phải chấm dứt sau biến cố trò Ơn bị bắn chết trong một cuộc biểu tình chống chính phủ và nguyên chương trình nội trú đã bị dẹp bỏ, theo lời niên trưởng Nguyễn Hữu Hạnh (PK 1948-1954) cho biết [7]. Sau đó là một khoảng trống từ năm 1950 đến năm 1954, chúng tôi không tìm được tài liệu nào ghi nhận về việc sử dụng toà nhà này.

4.  Tổng Thư Viện (1954 – 1971) — Từ năm 1954 cho đến cuối năm 1971, nơi đây là Tổng Thư Viện mở rộng cho sinh viên và học sinh bên ngoài vào tham khảo.  Trong bài “Phỏng vấn về thư viện Quốc gia” đăng trên báo Tiền Tuyến số 2052 ngày 24 tháng Giêng năm 1972 (trang 5), giáo sư Phan Văn Hữu có cho biết Thư Viện Quốc Gia mới xây ở số 69 Gia Long là tổng hợp của 2 thư viện trước ở trường Petrus Ký và ở số 34 đường Gia Long. Các sách vở từ 2 thư viện cũ đã được dời về trước ngày khánh thành vào ngày 23-11-1971. 

Cũng theo anh Lâm Vĩnh Thế (PK 1953-1960), khi anh vào học lớp Đệ Thất (lớp 6) ở Petrus Ký (niên khóa 1953-1954) thì chưa có thư viện đó.  Qua niên khóa 1954-1955, lớp Đệ Lục (lớp 7) thì mới có.  Tên chính thức của nó là Tổng Thư Viện, không phải là Thư Viện Quốc Gia.  Người đứng ra sắp xếp việc di chuyển sưu tập đó từ Hà Nội vào Sài Gòn lúc đó là Cụ Nguyễn Hùng Cường, một thủ thư kỳ cựu của Thư Viện Đông Dương tại Hà Nội, đã từng làm việc dưới quyền Ông Ngô Đình Nhu. Về sau trong khoảng đầu thập niên 1970, đã từng giữ chức vụ Phó Giám Đốc Nha Văn Khố khi GS Nguyễn Ứng Long (tốt nghiệp Cao Học ngành Thư Viện học (hay MLS), Đại Học Peabody, Tennessee) làm Giám Đốc Nha này (trước đó GS Long là Giám Đốc Nha Văn Khố và Thư Viện Quốc Gia; sau đó Nha này bị tách ra thành 2 cơ quan:  1) Thư Viện Quốc Gia do ông Phan Văn Hữu (tốt nghiệp MLS của Đại Học  Pittsburg làm Giám Đốc cho đến ngày 30-4-1975); và, 2) Nha Văn Khố do GS Long tiếp tục làm Giám Đốc cho đến ngày 30-4-1975).  

Ông Nguyễn Hùng Cường là người đã hoạt động trong ngành thư viện rất lâu năm; chính ông là người đã phụ trách việc di chuyển Thư Viện Ðông Dương từ Hà Nội vào Sài Gòn năm 1954 và giữ chức vụ Quản Thủ của Tổng Thư Viện; sau đó ông được đề cử giữ chức Phó Giám Ðốc Nha Văn Khố và Thư Viện Quốc Gia và khi Nha nầy bị tách ra làm hai thì ông giữ chức Phó Giám Ðốc Nha Văn Khố Quốc Gia.  Theo Niên Giám Văn Nghệ Sĩ do Phủ Quốc Vụ Khanh đặc trách văn hoá xuất bản năm 1970, Cụ là Quyền Giám Đốc Nha Văn Khố và Thư Viện Quốc Gia khi đứng tên xin thành lập Hội Thư Viện Việt Nam.  Sau này sưu tập của Tổng Thư Viện được sáp nhập vào sưu tập chung khi Thư Viện Quốc Gia của VNCH được xây dựng trong thời gian 1968-71 và được khánh thành rất long trọng vào ngày 23-12-1971. [8] 

Theo một tài liệu anh Lý Hồng Giang (PK 1963-1970) tìm được (hình 5) xác nhận việc anh Thế trình bày. Anh Giang cho biết trong một bài của ông Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa VNCH Mai thọ Truyền năm 1970, số sách báo ở Hà nội di chuyển vô Sài gòn năm 1954 để ở sau trường mình (nhà ăn nội trú) và đặt tên Tổng Thư viện. Có lẽ giao cho một anh công chức viết nên không có trích văn kiện hỏi ‘mượn’. Đầu năm 1972 khi Thư viện Quốc gia ở số 69 Gia Long hoạt động thì số sách báo ở Tổng thư viện dời về đó. Trường lấy lại sửa thành Thư viện của trường, đồng thời làm chỗ phát thưởng cuối năm, với lần phát thưởng đầu tiên được tổ chức vào cuối niên khoá 1972-1973 do ông Tổng trưởng Giáo dục VNCH Ngô khắc Tỉnh chủ tọa. Thư viện nới rộng ra thêm căng tin rồi phòng thí nghiệm.

5.  Thư Viện và Hội Trường (1972 – 1975) — Sau khi được trả lại cho trường cuối năm 1971 cho đến tháng 4-1975, nơi đây được dùng làm thư viện cho học sinh Petrus Ký vào học, và dùng làm hội trường cho nhiều sinh hoạt như lễ Phát thưởng cuối năm. Tưởng nên biết là trường Petrus Ký đã có có một thư viện nhỏ hơn trước đó và nằm phía trước trường. Anh Giang cho biết thì lúc anh mới vào lớp đệ Thất năm 1963 thì từ cổng chính vô quẹo trái là thư viện, quẹo phải là phòng Tổng Giám thị. Nói khác đi, thư viện cùng bên với phòng Giáo sư, trước khi quẹo phải xuống bệnh xá. Sau khi ban Giám Đốc bị thay đổi cuối năm 1963, vì lý do gì đó thư viện bị đóng cửa. Một thời gian sau thành phòng dành cho Ban Đại diện trường. Sau năm 1968, phòng bản đồ ở trên lầu thành thư viện, ngay trên thư viện cũ. Không biết trước khi tôi vô Thư viện trường ra sao chứ suốt 7 năm (1963 – 1970), năm đầu có đứa mượn truyện Tàu. Bộ “Tục Tiểu Ngũ Nghĩa”đọc theo giọng Nam thành tục tĩu ngủ nghĩa. Năm đệ Nhị (1969) anh có mượn quyển Thi ca của Nguyễn đình Tuyến. Ngoài thẻ học sinh, nhiều bạn còn làm thẻ thư viện.

6.  Hội Trường (1975 – hiện nay) Từ những năm cuối thập niên 70 đến nay, toà nhà được dùng làm hội trường. Không rõ lắm là việc sử dụng có thường xuyên, và tổ chức theo nhu cầu và tham gia đông đảo của học sinh hay không.

Lời Kết

Sơ lược qua quá trình hình thành, ta thấy khu nhà ăn nội trú và sau là thư viện đã là nơi xúc tác, góp phần trong việc đào tạo các thế hệ học sinh thành người hữu dụng trong xã hội. Việc cần thiết hiện tại là mọi người từ ban giám hiệu cho đến cựu học sinh của các khóa và thế hệ học sinh cần chung sức bảo tồn và gìn giữ toà nhà này. Không gian xanh mát do các hàng cây sao trăm tuổi cũng cần được coi trọng không thể đốn bỏ, vì nó giúp cho sự hài hoà giữa con người và thiên nhiên, là một phần quan trọng không thể tách rời trong tổng thể kiến trúc xây dựng và cảnh quan. Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong đã được công nhận là một di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp thành phố. Để giúp cho việc bảo tồn và trùng tu toà nhà này, chúng ta cần ôn lại việc sử dụng trong quá khứ và bàn định vai trò đóng góp thích hợp của nó trong tương lai cho việc giáo dục học sinh để phát triển đất nước.

VPH

(21-12-2021)

***********************************************************

Chú thích:

[1] Bình Nguyên Lộc.  “Sài Gòn xưa in ít”

https://petruskyaus.net/sai-gon-xua-in-it-binh-nguyen-loc/

[2] BS Trần Ngươn Phiêu. “Thời Trung Học” Chương 3. quyển tự truyện Gió mùa Đông Bắc.

https://petruskyaus.net/thoi-trung-hoc-chuong-3-quyen-gio-mua-dong-bac-bs-tran-nguon-phieu/

[3] Trần Thượng Thủ. “Bước luân lạc của một ngôi trường”, Đặc San Petrus Ký Houston 1994

https://petruskyaus.net/buoc-luan-lac-cua-mot-ngoi-truong-tran-thuong-thu/

[4] Trần Hữu Văng. “Trường Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký đối với tôi”, Đặc San Petrus Ký Houston 1995

https://petruskyaus.net/truong-trung-hoc-petrus-truong-vinh-ky-doi-voi-toi-tran-huu-vang/

[5] Nguyễn Thanh Liêm. Trường trung học Petrus Ký, Nền giáo dục phổ thông Việt Nam.  Tác giả tự xuất bản. Trang 55-56.

https://petruskyaus.net/truong-trung-hoc-pk-giai-doan-2-1940-1954/

[6] Trần Thượng Thủ. “Dễ dầu gì quên”, Đặc San Petrus Ký Houston 1994

https://petruskyaus.net/de-dau-gi-quen-tran-thuong-thu/

[7] Điện đàm giữa Võ Phi Hùng với niên trưởng Nguyễn Hữu Hạnh (PK 48-54) ngày 18-12-2021.

[8] Lâm Vĩnh Thế. “Phát Triển Thư Viện Tại Miền Nam Trước 1975”

Phát triển thư viện tại Miền Nam trước 1975

[9] E. -M. Hebrard, “Le lycée indigène de Saïgon-Cholon”, L’Architecture Revue Mesuelle Volume XLVI no. 2, 15 Février 1933

https://petruskyaus.net/tu-lieu-hinh-anh-truong-petrus-ky-ernest-hebrard/

Hình 1. Tổng quan Lycée Petrus Ký những năm đầu thập niên 1930.

(Nguồn: E. -M. Hébrard)

Hình 2. Khu nhà ăn nội trú

(Nguồn: E. -M. Hébrard)

Hình 3. Các Học Sinh ở Khu nhà ăn nội trú, Lycée Petrus Ký.

(Nguồn: L’Enseignement Secondaire Indochinois et les Humanités Extrême-Orientales, được nha Học chánh Đông Dương biên soạn và xuất bản năm 1931)

Hình 4. Cây cổ thụ với các tàn cây xanh che phủ bóng mát cho Khu Sinh Hoạt Học Đường và Thư Viện Trường.

(Nguồn: Trần Hữu Hiệp)

Hình 5. Tài liệu trích dần về sự hình thành của Tổng Thư Viện ở trường Petrus Ký.

(Nguồn: anh Lý Hồng Giang, PK 1963-1970)

Hình 6. Học sinh đang làm bài và đọc sách trong thư viện trường Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký.

(Nguồn: Kỷ yếu Petrus Ký 72-73)

Hình 7. Hội Phụ Huynh Học Sinh đang họp mặt trong Thư Viện trường. Nơi đây cũng được dùng để tổ chức buổi lễ Phát thưởng vào cuối năm cho học sinh.

(Nguồn: Kỷ yếu Petrus Ký 1972-1973)

Hình 8. Lối vào khu Sinh hoạt Học đường năm 1972, bên trái là dảy nhà trệt với khu phòng thí nghiệm và vài lớp học.

(Nguồn: Kỷ yếu Petrus Ký 1972-1973)

Hình 9. Bên trong khu Sinh Hoạt Học Đường năm 1972 với nơi bán nước giải khát và thức ăn nhẹ cho học sinh, toà nhà bên mặt, phía sau cây cổ thụ, là thư viện trường Petrus Trương Vĩnh Ký.

(Nguồn: Kỷ yếu Petrus Ký 1972-1973)

Hình 10. Bà Tống Tự, quản thủ Thư Viện

(Nguồn: Kỷ yếu Petrus Ký 1972-1973)