Petrus, Thạch và ý nghĩa một cái tên: từ tảng đá đến bản lĩnh con người
Đoàn Xuân Thu
Trong đời sống con người, một cái tên không bao giờ chỉ là vài âm thanh dùng để gọi nhau. Đằng sau mỗi cái tên thường ẩn chứa một câu chuyện, một nền văn hóa, một niềm tin hoặc một ước vọng mà cha mẹ gửi gắm cho con cái. Có những cái tên nghe rất bình thường, nhưng khi tìm hiểu nguồn gốc, người ta mới khám phá ra một ý nghĩa sâu xa. Câu chuyện về tên “Petrus” của học giả Trương Vĩnh Ký và tên “Thạch” trong văn hóa Việt Nam là một trường hợp rất thú vị: hai cách gọi khác nhau, một bên theo truyền thống La-tinh, một bên theo Hán–Việt, nhưng cùng gặp nhau ở một hình ảnh biểu tượng: tảng đá vững chắc.
1. Tên Petrus bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ Petros (Πέτρος), sau đó đi vào tiếng La-tinh thành Petrus. Nghĩa nguyên thủy của từ này là “đá, tảng đá, phiến đá”. Đây cũng là nguồn gốc của nhiều tên quen thuộc trong các ngôn ngữ phương Tây như Peter trong tiếng Anh, Pierre trong tiếng Pháp, Pedro trong tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.
Trong truyền thống Kitô giáo, tên Petrus có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thánh Phêrô (Peter) là một trong mười hai tông đồ của Chúa Giêsu. Theo Kinh Thánh, ông được gọi bằng hình ảnh “đá tảng”, tượng trưng cho nền móng và sự vững chắc. Vì vậy, tên Petrus không chỉ có nghĩa đơn giản là một vật chất trong thiên nhiên, mà còn mang ý nghĩa tinh thần: một người có thể đứng vững, làm điểm tựa và chịu đựng thử thách.
Chính vì vậy, khi học giả Nam Kỳ Trương Vĩnh Ký mang tên thánh Petrus, đó không phải chỉ là một tên gọi Tây phương. Nó còn mang theo một ý nghĩa văn hóa và tôn giáo của thời đại ông sống.
Trương Vĩnh Ký (1837–1898), thường được gọi là Petrus Ký, là một trong những học giả nổi tiếng nhất của Việt Nam thế kỷ XIX. Ông được biết đến với khả năng ngoại ngữ xuất chúng, nghiên cứu lịch sử, địa lý, văn hóa và có nhiều đóng góp trong quá trình phát triển chữ Quốc ngữ. Sau này, tên ông được đặt cho một trường trung học danh tiếng ở Sài Gòn: Trường Trung học Petrus Ký, một biểu tượng giáo dục của miền Nam trước năm 1975.
Có một điều đáng chú ý là nhiều người viết tên trường hoặc tên ông thành Pétrus Ký với dấu sắc trên chữ “é”. Tuy nhiên, xét về nguồn gốc, Petrus mới là dạng La-tinh nguyên thủy. Việc viết “Pétrus” phần lớn xuất phát từ ảnh hưởng của tiếng Pháp thời thuộc địa, khi người ta có thói quen thêm dấu để phù hợp với cách phát âm tiếng Pháp. Nhưng Petrus vốn không phải là một từ Pháp mà là một tên La-tinh, nên giữ nguyên dạng “Petrus” là chính xác hơn về mặt ngữ nguyên.
2. Từ câu chuyện Petrus, chúng ta liên tưởng đến một chữ rất quen thuộc trong tiếng Việt: Thạch.
Chữ Thạch (石) trong Hán–Việt có nghĩa là “đá”. Vì vậy, về mặt ý nghĩa, có thể xem Petrus = Thạch. Dĩ nhiên, đây không phải là sự chuyển đổi tên chính thức, mà chỉ là sự tương đồng về nghĩa. Một người tên Petrus không có nghĩa là tên Việt của họ là Thạch, nhưng hai cái tên này cùng xuất phát từ một hình ảnh: tảng đá.
Trong văn hóa Việt Nam, Thạch thường được dùng làm tên con trai. Lý do nằm ở ý nghĩa biểu tượng của chữ này. Người xưa thường mong muốn con trai có những phẩm chất như mạnh mẽ, kiên cường, có bản lĩnh trước nghịch cảnh. Một tảng đá nằm giữa trời đất phải chịu mưa nắng, phong ba nhưng vẫn tồn tại qua năm tháng. Vì vậy, cha mẹ đặt tên con là Thạch thường gửi gắm mong ước:
Con sẽ là người vững vàng trước khó khăn, không dễ bị khuất phục trước sóng gió cuộc đời.
Trong đó, nếu là tên con gái chữ Thạch ghép với chữ Ngọc thành Ngọc Thạch không chỉ nói đến sự cứng rắn mà còn có thể tượng trưng cho sự quý giá, bền lâu như ngọc.
Đặt tên con là một nét đẹp của văn hóa nhân loại. Người phương Tây đặt tên Petrus với hình ảnh tảng đá; người Á Đông dùng chữ Thạch cũng với hình ảnh ấy. Dù khác ngôn ngữ, con người ở nhiều nền văn hóa vẫn có những ước vọng giống nhau: mong con mình có một cuộc đời vững vàng, có sức chịu đựng và có phẩm chất đáng tin cậy.
Điều này cũng cho thấy tại sao việc tôn trọng tên của một người rất quan trọng. Một cái tên không chỉ là một nhãn hiệu. Nó là một phần của bản sắc cá nhân. Khi gọi đúng tên, phát âm đúng tên, chúng ta tôn trọng lịch sử và văn hóa phía sau cái tên ấy.
Trong xã hội đa văn hóa như nước Úc, việc đồng nghiệp hỏi cách phát âm đúng tên của một người di dân là một biểu hiện rất đẹp của sự tôn trọng. Họ có thể chưa quen với âm tiếng Việt, nhưng họ muốn học và muốn gọi đúng. Đó là sự khác biệt giữa một lỗi vô tình và một hành động cố ý.
Nếu một người phát âm sai vì chưa biết, đó là chuyện bình thường. Nhưng nếu cố tình bóp méo tên người khác để chế giễu, hạ thấp hoặc xúc phạm họ, đó là một hành vi thiếu văn hóa. Tên gọi gắn liền với danh dự của một con người. Có thể bất đồng quan điểm, có thể phê phán tư tưởng, nhưng không nên dùng tên tuổi của người khác làm trò cười.
Nhìn lại từ Petrus đến Thạch, ta thấy một điều rất đẹp: con người ở mọi nền văn hóa đều muốn gửi gắm vào tên gọi một phẩm chất cao quý. Một bên là Petrus – tảng đá của truyền thống La-tinh. Một bên là Thạch – tảng đá trong văn hóa Hán–Việt. Cả hai đều nói lên cùng một ước vọng: mong con người có nền móng vững chắc, có lòng kiên định và có khả năng vượt qua những cơn bão của cuộc đời.
Một cái tên có thể chỉ vài âm tiết, nhưng ý nghĩa của nó đôi khi chứa cả một triết lý sống.
Đoàn Xuân Thu.
Melbourne.
Hội Ái Hữu Petrus Trương Vĩnh Ký Úc Châu 