Trường Petrus Ký hay Pétrus Ký?

Đoàn Xuân Thu

Trước hết cần phân biệt:
Petrus (không dấu sắc) là cách viết đúng theo tiếng La-tinh.
Pétrus (có dấu sắc trên chữ é) là cách viết theo lối Pháp hóa hoặc ảnh hưởng của tiếng Pháp.
1. Petrus có nghĩa gì?
“Petrus” là dạng La-tinh của tên “Pierre” (Pháp), “Peter” (Anh), bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Petros (Πέτρος), nghĩa là “đá”, “tảng đá”. (Người Việt có tên Thạch)
Đây cũng là tên của Thánh Phêrô trong truyền thống Kitô giáo.
Tên khai sinh của học giả Việt Nam là: Trương Vĩnh Ký. Tên thánh: Jean-Baptiste Petrus Trương Vĩnh Ký.
Trong các tài liệu La-tinh và nhiều tài liệu chính thức, tên ông được ghi là:
Petrus Ky Trương Vĩnh Ký hoặc Petrus Trương Vĩnh Ký.
Vì vậy, viết Petrus Ký là hợp lý và đúng nguồn gốc La-tinh.
2. Vậy tại sao có người viết Pétrus?
Sở dĩ có dạng “Pétrus” là vì trong thời Pháp thuộc, nhiều người quen với cách ghi tên theo chính tả Pháp.
Tiếng Pháp thường dùng dấu sắc để chỉ cách phát âm một số nguyên âm, ví dụ:
* André
* René
* Périclès
Một số người Pháp hoặc người Việt chịu ảnh hưởng Pháp đã thêm dấu vào “Petrus” thành “Pétrus” để người Pháp đọc gần với âm mong muốn.
Nhưng vấn đề là:
Petrus vốn không phải là một từ tiếng Pháp. Nó là tên La-tinh.
Do đó, thêm dấu sắc vào chữ “e” là không cần thiết nếu muốn giữ nguyên dạng gốc.
3. Vì sao nhiều người viết sai?
Có vài nguyên nhân:
Thứ nhất: ảnh hưởng tiếng Pháp.
Thời Việt Nam thuộc Pháp, chữ Quốc ngữ chịu ảnh hưởng mạnh của tiếng Pháp. Người ta thường thấy những tên Tây có dấu nên tưởng rằng Pétrus cũng phải có dấu.
Thứ hai: thói quen truyền miệng.
Trường Petrus Ký quá nổi tiếng. Nhiều thế hệ học sinh nghe thầy cô, đọc báo cũ hoặc bảng hiệu dùng “Pétrus Ký”, rồi tiếp tục sử dụng mà không kiểm tra nguồn gốc.
Thứ ba: nhầm giữa tên người và cách phiên âm.
Trong tiếng Việt, chúng ta có thể Việt hóa hoặc phiên âm tên ngoại quốc, nhưng với tên riêng lịch sử thì nên tôn trọng dạng nguyên thủy.
Ví dụ: Shakespeare → Shakespeare (không nên tùy tiện đổi thành Shakespearé)
Napoleon → Napoléon (vì đây là dạng Pháp)
Petrus → Petrus (vì đây là dạng La-tinh)
4. Vậy tên trường nổi tiếng ngày xưa nên viết thế nào?
Cách viết chuẩn về mặt lịch sử:
Trường Trung học Petrus Ký hoặc đầy đủ: Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký.
Còn “Pétrus Ký” là một dạng đã từng phổ biến trong xã hội miền Nam thời Pháp thuộc và VNCH, nhưng về mặt ngữ nguyên thì không chuẩn bằng “Petrus Ký”.
Một điều thú vị là nhiều cựu học sinh Petrus Ký trước 1975 vẫn quen viết “Pétrus Ký”, không hẳn vì họ “sai”, mà vì đó là thói quen chính tả của một thời kỳ.
Tuy nhiên, nếu xét theo nguồn gốc La-tinh của tên thánh Trương Vĩnh Ký, Petrus Ký mới là dạng chính xác hơn.

Đoàn Xuân Thu.