Nhớ Lại Một Thời Làm Việc Không Biết Mệt Tại Sài Gòn, Việt Nam, 1973-1975

Lâm Vĩnh-Thế, MLS
Cựu Chủ Tích Hội Thư Viện Việt Nam, 1974-1975
Cựu Giáo Sư Trưởng Ban Thư Viện Học
Viện Đại Học Vạn Hạnh, 1974-1975

Sau hai năm (1971-1973) du học Hoa Kỳ, tại Trường Thư Viện Học, thuộc Viện Đại Hoc Syracuse (School of Library Science, Syracuse University = SLSSU), tại thành phố Syracuse, tiểu bang New York, và tốt nghiệp với văn bằng Cao Học về Thư Viện Học (Master of Library Science = MLS), vào cuối tháng 5-1973, tôi lên đường về nước, và trong hai năm (1973-1975), tôi đã có thật nhiều đóng góp quan trọng cho việc phát triển ngành thư viện cho Việt Nam Cộng Hòa (VNCH). Bài viết này là một cố gắng cuối đời, ở tuổi 85 và trong năm 2026 này, ghi lại những thành quả tốt đẹp đã đạt được trong mấy năm làm việc không biết mệt đó tại Việt Nam.

Tôi xuất thân là một Giáo Sư Trung Học Đê Nhị Cấp (GSTHĐ2C), tốt nghiệp từ Trường Đại Học Sư Phạm Sài Gòn (ĐHSPSG), Ban Sử Địa, Khóa 3 (1960-1963), thuộc Viện Đại Học Sài Gòn, với Hạng BÌNH THỨ vào tháng 4-1963, như ghi rõ trong Chứng Chỉ Tốt Nghiệp sau đây do chính Giáo Sư Khoa Trưởng Bùi Xuân Bào ký tên và đóng dấu vào ngày 24-4-1963:

Chứng Chỉ Tốt Nghiệp ĐHSPSG, Ban Sử Địa, Năm 1963 do Giáo Sư Khoa Trưởng Bùi Xuân Bào ký ngày 24-4-1963

Tôi được Bộ Giáo Dục bổ nhiệm vào ngạch Giáo Sư Trung Học Đệ Nhị Cấp (GSTHĐ2C), Hạng 4, với Chỉ Số 470,^[1] và nhiệm sở đầu tiên là Trường Trung Học Công Lập Kiến Hòa (tức Bến Tre, sau đây sẽ ghi tắt là Trường Kiến Hòa).

Cổng chính của Trường Kiến Hòa

Tôi đã dạy học trong 3 năm (1963-1966), môn Sử Địa, tại Trường Kiến Hòa, cho 13 lớp đệ nhị cấp như sau: 6 lớp đệ tam, 6 lớp đệ nhị, cuối năm học, đi thi bằng Tú Tài 1, và 3 lớp đệ nhứt, cuối năm học, đi thi bằng Tú Tài 2.

Tôi đã được bổ nhiệm về Trường Kiến Hòa cùng một lúc với 6 bạn đồng khóa, đều là GSTHĐ2C như sau:

• Giáo Sư Nguyễn Văn Y môn Quốc Văn

• Giao Su Phan Thị Bạch Điểu: môn Pháp Văn

• Giáo Sư Nghiêm Văn Minh: môn Anh Văn

• Giáo Sư Đoàn Văn Phi Long: môn Toán

• Giaó Sư Nguyễn Cao Kiêm: môn Lý-Hóa

• Giáo Sư Hà Thị Ánh Hoa: môn Vạn Vật

Vào Nghề Thư Viện

Tháng 9-1966, tôi được Bộ Giáo Dục thuyên chuyển về Trường Trung Học Kiểu Mẫu Thủ Đức (KMTĐ) cùng với 2 bạn Nghiêm Văn Minh và Hà Thị Ánh Hoa. Chính tại ngôi trường trung học lớn nhứt và tân tiến nhứt lúc đó trong cả nước, do một tình cờ của Định Mệnh, tôi đã chuyển sang làm công tác thư viện. Hôm đó, tại Trường KMTĐ, trong giờ nghỉ buổi sáng, tôi vào thư viên đế chúc mừng một người bạn, anh Nguyễn Ứng Long, mà ngay hôm trước cả trường đều đã biết tin vui là anh Long vừa được chính phủ VNCH cử nhiệm vào chức vụ Giám Đốc Nha Văn Khố và Thư Viện Quốc Gia chịu trách  nhiệm về việc phát triển hai ngành văn khố và thư viện cho cả nước.  Chuyện bất ngờ xảy ra là, sau khi nói chuyên với nhau được độ 5 phút, đột nhiên Anh Long đề nghị tôi vào Thư Viện thay thế Anh để Anh có thể yên tâm rời trường đi nhận nhiệm vụ mới.  Cho mãi đến tận ngày hôm nay tôi vẫn không biết tại sao lúc đó tôi nhận lời đề nghị của Anh Long ngay, không một chút đắn do do dự cả.      

Thế là tôi nghiểm nhiên trở thành một quản thủ thư viện khi chưa biết gì hết về cái nghề mới này. Mấy tuần lễ sau đó, Giáo Sư Hiệu Trường Phạm Văn Quảng (tốt nghiệp ĐHSPSG, Ban Anh Văn, Khóa 1 (1961), và Cao Học về Giáo Dục, Master of Education, từ Trường Đại Học Southern Illinois University (SIU), Carbondale, của Hoa Kỳ nắm 1965), cử tôi về Sai Gòn tham dự một khóa huấn luyện căn bản thư viện học được tổ chức bởi một đơn vị của Cơ Quan Viện Trợ Mỹ (United States Agency for International Development = USAID) có tên là Cơ Quan Phát Triển Thư Viện (Library Development Authority = LDA) mà người đứng đầu là ông cố vấn John Lee Hafenrichter (mà bọn tôi thường gọi tắt là Ông Haf cho dễ nhớ).  Sau khóa huấn luyện, ông Haf thường lên Trường KMTĐ để viếng thăm Thư Viện và đã tỏ ra rất hài lòng với những phát triển mà tôi đã thực hiện cho Thư Viện, và đã đi đến quyết định đề nghị và được USAID chấp nhận cho tôi một học bổng đi du học Hoa Kỳ trong 2 năm (1971-1973) tại  Trường Thư Viện Học, Viện Đại Học Syracuse, tại Thành phố Syracuse, tiểu bang New York. Cuối tháng 5-1973, tôi hoàn tất chương trình cao học và được cấp văn bằng Cao Học về Thư Viện Học (Master of Library Science = MLS) và lên đường về nước.

Hội Thư Viện Việt Nam

Hội Thư Viện Việt Nam (HTVVN) đã được chính thức thành lập vào cuốn năm 1959 với vị Chủ Tịch Ban Chấp Hành đàu tiên là ông Phan Vô Kỵ và Cố Vấn Tối Cao là ông Ngô Đình Nhu, bào đệ và cố vấn chính trị của Tổng Thống Ngô Đình Diệm.  Trong suốt lịch sử 15 năm, HTVVN không có thực hiện được dự án công tác quan trọng nào cả.

Đầu năm 1974, tôi đã ra ứng cử và đã đắc củ chức vụ Chủ Tịch Ban Chấp Hành Hội Thư Viện Việt Nam (HTVVN):

Danh Sách (Rút Gọn) của Ban Chấp Hành HTVVN – Nhiệm kỳ 1974

Với một Ban Chấp Hành mới gồm đa số là các anh chị em trẻ tuổi dưới 30, HTVVN đã đề ra một chương trình hoạt động rất tích cực với các dự án công tác như sau:^[2]

• Xuất bản Thư Viện Tập San (TVTS) như một quý san, ba tháng ra một số, một năm đủ 4 số; đồng thời cũng xuất bản tờ Bản Tin (BT), mỗi tháng ra một số, giữa các số của TVTS

• Tổ chức 2 Khóa Huấn Luyện Căn Bản Thư Viện Học dành cho hội viên

• Tổ chức một Đại Hội Hè để thảo luận một số vấn đề chuyên môn và nội bộ của Hội

• Chấn chỉnh và kiện toàn tình trạng hội viên của Hội

• Ấn hành một số tài liệu chuyên môn

Được sự ủy quyền của Ban Chấp Hành, và với tư cách Chủ Tịch của HTVVN, tôi đã đích thân đi gặp vị Đại Diện của Cơ Quan Văn Hóa Á Châu (The Asia Foundation) tại Việt Nam, lúc đó là ông Julio Andrews, trình bày chương trình hoạt động này và xin tài trợ.  Độ một tuần lễ sau, HTVVN nhận được văn thư của The Asia Foundation báo cho biết họ chấp nhận tài trợ một phần các dự án trong chương trình hoạt động này của Hội.  Nhờ sự tài trợ này (nếu tôi nhớ không lầm, số tiền tài trợ này lên đến trên 2 triệu đồng VN, một số tiền rất lớn vào lúc đó, Nhờ vậy, Ban Chấp Hành HTVVN đã thực hiện được một phần quan trọng của chương trình hoạt động đã đề ra cho nhiệm kỳ 1974,^[2] đặc biệt là 2 khóa huấn luyện miễn phí về căn bản thư viện học cho hội viên HTVVN.  Sau đây là một vài hình ảnh và 2 khóa huấn luyện đó:

Giáo sư Bùi Xuân Bào, Thứ Trưởng Bộ Giáo Dục Đặc Trách Văn Hóa, đọc diễn văn tại Lễ Khai Giảng Khóa Huấn Luyện

Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy, Viện Trưởng Viện Đại Học Sài Gòn, trao Chứng Chỉ Tốt Nghiệp cho Học viên Khóa Huấn Luyện

Tiệc trà sau Lễ Mãn Khóa Huần Luyện tại Câu Lạc Bộ của Viện Đại Học Vạn Hạnh Viện Đại Học Vạn Hạnh

Thầy Thích Minh Châu, Viện Trưởng, Viện Đại Học Vạn Hạnh

Nhờ sự vận động rất tích cực của Chị  Phạm Thị Lệ-Hương, Thủ Quỹ cũa HTVVN, lúc đó là Đồng Giám Đốc (Co-Director) của Thư Viện Đại Học Vạn Hạnh, đồng thời là Phụ Tá Khoa Trưởng Phân Khoa Khoa Học Xã Hội (Khoa Trưởng lúc đó là Giáo Sư Trần Như Tráng, 1936-2013), HTVVN

Ban Thư Viện Học

Được chứng kiến tận mắt khả năng chuyên cao về thư viện học cũng như tinh thần hoạt động bất vụ lợi của Ban Chấp Hành HTVVN, Thượng Tọa Thích Minh Châu, Viện Trưởng, Viện Đại Học Vạn Hạnh, đã quyết định thành lập cho Phân Khoa Văn Học và Khoa Học Nhân Văn, lúc đó Khoa Trưởng là Giáo Sư Nguyễn Đăng Thục, một Ban Thư Viện Học (BTVH), và cử nhiệm tôi làm Giáo Sư Trưởng Ban đàu tiên cho BTVH.

BTVH bắt đàu khóa học đầu tiên vào đầu năm học 1974-1975 với 70 sinh viên, và với các giảng viên và giáo trình như sau:

Học Kỳ 1:

• Ông Lâm Vĩnh Thế: Tổng Kê và Phân Loại I

• Cô Phạm Thị Lệ-Hương: Tổ Chức và Điều Hành Thư Viện

• Ông Lê Ngọc Oánh: Tuyển Chọn Tài Liệu

• Ông Tống Văn Diệu: Lịch sử Thư Viện

Học Kỳ 2:

• Ông Lâm Vĩnh Thế: Tổng Kê và Phân Loại II

• Cô Phạm Thị Lệ-Hương: Công Tác Khảo Cứu và Trình Bày Luận Văn

• Ông Lê Ngọc Oánh: Tham Khảo Tổng Quát

• Ông Nguyễn Ứng Long: Anh Ngữ I

Học Kỳ 2 khởi sự vào khoảng tháng 3-1975 đã không bao giờ được kết thúc vì biến cố bi thảm 30-4-1975 chấm dứt sự hiện hữu của VNCH.  BTVH của Đại Học Vạn Hạnh đã bị chết non, chưa đào tạo được một vị Cử Nhân Thư Viện Học nào cho VNCH cả.  Giáo trình duy nhứt của BTVH đã được Ban Tu Thư của ĐHVN in xong và còn lưu giữ được đến ngày hôm nay là cuốn TỔ CHỨC VÀ ĐIỀU HÀNH THƯ VIỆN của Giáo sư Phạm Thị Lệ-Hương:

Giáo trình Tố Chức và Điều Hành Thư Viện của Giáo Sư Phạm Thị Lệ-Hương

Thay Lời Kết:

Do một tình cờ may mắn của Định Mệnh, tôi đã từ công tác dạy học chuyển sang làm công tác thư viện, và, nhờ vậy, đã nhận được học bổng đi du học Hoa Kỳ trong 2 năm (1971-1973) tại Trường Thư Viện Học, thuộc Viện Đại Học Syracuse, tại thành phố Syracuse, tiểu bang New York và tốt nghiệp với văn bằng MLS vào cuối tháng 5-1974.  Sau khi về nước, trong 2 năm (1973-1975), tôi đã thực hiện được một số dự án công tác phát triển thư viện cho VNCH, cụ thể nhứt là phát triển HTVN và thành lập được BTVH đầu tiên cho Việt Nam.

GHI CHÚ:

1. Trong thời gian 20 năm (1955-1975), Chính phủ VNCH đã áp dụng một Hệ Thống Chỉ Số Lương Bổng cho các công chức và quân nhân.  Ngạch GSTHĐ2C có chỉ số từ 470 lên đến đĩnh (Plafonnd) là 1200.  Giới Đốc Sự + Giám Sự tốt nghiệp Học Viện Quốc Gia Hành Chánh và giới Kỷ Sư từ các Trường Kỷ Sư Phú Thọ có chỉ số từ 430 và đĩnh là 1000.  Vào năm 1963, 1 chỉ số là 11 đồng 50 xu, do đó, Lương Căn Bản của một công chức có chỉ số 470 là: 11.5 x 470 = 5.405 đồng một tháng cộng thêm với các loại phụ cấp như Phu Cấp Đắt Đỏ, Phụ Cấp Gia Đình (vợ 800 một tháng, con 500 một tháng), Phụ Cấp Chức Vụ, Phụ Cấp Sư  Phạm, vv.  Tôi còn nhớ là năm 1963, lúc mới ra trường, đã có vợ nhưng chưa có con, lương tháng của tôi được trên 7.000 đồng. 

2. Lâm Vĩnh-Thế.  Tròn nhiệm vụ: hồi ký của một quản thư viện Canada gốc Việt.  Garden Grove, CA.: Nhân Ảnh, 20221, tr. 52