Tác giả Nguyễn Thành Châu, kiếp tằm vương tơ đến thác

Vưu Văn Tâm

Lớn lên ở ngôi trường trung học Mỹ-Tho và từng bước trưởng thành nơi trường Lasan Taberd ở Sài-Gòn, cậu học trò Nguyễn Thành Châu đã không tiếp tục con đường học vấn để trở thành “ông thông, ông ký” mà rẽ lối, bước sang ngôi nhà nghệ thuật. Giống như khi người ta đang yêu, con tim họ thường có lý lẽ riêng của nó. Dấn thân theo cải lương từ lòng đam mê và miệt mài học hỏi trên nhiều sân khấu cộng thêm năng khiếu bẩm sinh, nghệ sĩ Năm Châu đã thành danh khi tuổi đời còn rất trẻ. Trên sân khấu cải lương, ông là một nghệ sĩ giỏi nghề, soạn giả kiêm đạo diễn (thầy tuồng) tài ba. Nơi trường quốc gia âm nhạc và kịch nghệ đào tạo các thế hệ đi sau, ông là một giáo chức mẫu mực. Lấn sang lĩnh vực điện ảnh, ông đã dàn dựng nhiều cuốn phim có số doanh thu đáng kể trong vai trò viết truyện phim, đạo diễn. Trước làn sóng phim ngoại quốc du nhập ồ ạt vào Sài-Gòn, ông đã tiên phong lập ra đội ngũ chuyển âm Việt ngữ đầu tiên.

Theo ông, cải lương phải được phát triển và cách tân theo chiều hướng “thật và đẹp”. Nghệ sĩ phải biết đọc chữ quốc ngữ để hiểu và cảm thông với tâm trạng nhân vật trong vở hát thì nét diễn xuất mới được thăng hoa trên sàn gỗ. Ông đã góp công lớn lao khi áp dụng thành công lối trình diễn theo phong cách ca kịch ở các nước phương Tây vào sân khấu cải lương miền Nam ở những năm đầu phôi thai. Khán giả đến với sân khấu ca kịch Năm Châu là tầng lớp khán giả “trí thức” vì họ muốn thưởng thức nghệ thuật một cách cầu toàn chứ không chỉ mua vui qua một vài trống canh.

Từ những vở hát dựa theo các bộ truyện Phong Thần, Tam quốc diễn nghĩa như “Bàng Quí Phi”, “Mộc Quế Anh”, “Trường hận” (Tình sử Dương Quý Phi) đến những câu chuyện bên trời Tây như “Gió ngược chiều”, “Bằng hữu binh nhung” (Ba chàng lính ngự lâm), “Thái tử Hàm Lệ” (Hamlet), “Tơ vương đến thác” (Trà hoa nữ), v.v.. được ông mang về dàn dựng sống động nơi sân khấu quê nhà. Mảng xã hội đương đại cũng được quan tâm đáng kể với những vở tuồng như “Men rượu hương tình”, “Sân khấu về khuya”, “Vợ và tình”, .. Lối ca diễn “thật và đẹp” của ông đã tạo dựng thành danh một lớp nghệ sĩ thượng thặng cho nền ca kịch và đồng thời làm nên tên tuổi Nguyễn Thành Châu, con chim đầu đàn của sân khấu cải lương miền Nam thuở còn thịnh trị.

Nhưng dòng sông cũng như dòng đời có bao giờ được phẳng lặng êm trôi. Cơn hồng thủy vụt đến và cuốn trôi đi những ước mơ, hoài bão. Nước mất nhà tan, ông và biết bao đồng nghiệp phải oằn mình để tồn tại và nhất là để được tiếp tục sống với nỗi đam mê nghệ thuật.

Không chỉ những soạn phẩm mới bị phê bình từng lời ca, xét duyệt từng câu đối thoại, thậm chí “không được cấp giấy phép trình diễn” mà những vở tuồng vang bóng một thời cũng bị cấm đoán triệt để. Vở hát “Sân khấu về khuya” là một soạn phẩm hiện thực đầy kịch tính với văn phong thật đẹp, lời ca, lời thoại trong sáng mà ông đã “khổ công ngồi moi tim óc”. Qua vở tuồng, tác giả không đồng tình với cách chìu theo thị hiểu sa đà, dễ dãi của nghệ sĩ và gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh người làm nghệ thuật …

“Trong mọi sự giả dối của nghệ thuật không có sự giả dối nào bẩn thỉu cho bằng khai thác nghệ thuật để trục lợi cho bản thân trong khi nghệ thuật đang nguy khốn”. (*)

Sau năm 1975, “Sân khấu về khuya” bị lên án “đậm màu tiểu tư sản” và nhân vật Lĩnh Nam trong tuồng bị dán nhãn là “tên điếm đàng đội lốt văn nghệ”. Không riêng tác giả Nguyễn Thành Châu bị “kết tội” mà sân khấu ca kịch phương Nam cũng bị trù dập và chà đạp đến phũ phàng. Sau gần nửa thế kỷ “chiến thắng”, nghệ thuật ca kịch đã trì trệ không thể phát triển và bộ môn cải lương được ra đời hồi đầu thế kỷ thứ hai mươi đã bị bức tử vào những năm cuối thế kỷ …

“Kiếp người ta ngắn ngủi,

nhất là mang nặng nghiệp phấn son.

Có tình, có cảm cứ đem cho,

cho mãi, cho mãi đến khi

mắt khô hết lệ thì đời buồn tênh” (*)

Những tâm huyết của ông bị cướp mất và ngôi nhà nghệ thuật bao năm gầy dựng bị nhấn chìm bởi cơn giông bão. Vì mang mểnh số kiếp con tằm nên đến thác ông vẫn còn vương vấn những sợi tơ tình nghệ thuật long lanh.

21.10.2020

(*) vở ca kịch Sân khấu về khuya