Tết Nghèo Quê Tôi.
Captovan (Tô Văn Cấp)
Bước sang năm 2026, tôi tròn 85 tuổi.
Người ta thường nói tuổi già hay quên.
Đúng rồi, tôi quên chuyện hôm qua, nhưng nhớ chuyện quê nhà tám mươi năm trước. Nhớ bụi tre bên bờ ao có mấy cục đá làm cầu, nhớ cây cau trước sân, gốc ôm ang chứa nước mưa, nhớ bụi chuối sau vườn, nhớ vại mắm cáy đầu hè, cây chè hái lá nấu “ấm nước chè tươi”.
Tôi vẫn ao ước được một lần trở lại thăm quê cha đất tổ ở làng Cựu Viên, nơi tôi đã phải bỏ nhà ra đi di cư vào Nam năm 1954.
Tôi muốn về thăm làng nước trước khi nó mất hẳn trong đầu tôi!
Nhưng nay đường xa rồi, sức già không kham nổi. Nhiều lần tôi đành tìm quê qua màn hình máy tính. Mở Google Maps, tôi bùi ngùi thấy cái tên làng Cựu Viên giờ chỉ còn là tên một con đường nhỏ ở ngoại ô Hải Phòng khiến nỗi nhớ càng nhớ thêm:
Tuổi tám mươi, tôi nhớ về thời lên tám.
Tuổi tám mươi, ở Little Saigon, muốn ăn gì cũng có, chẳng thiết ăn, khó chọn lựa nên tôi thường hỏi:
-“Hôm nay ăn gì đây?”
Còn thời lên tám, mở cái chạn trống không, tôi thở dài:
-“Hôm nay ăn gì đây?”.
Cùng một người, hỏi cùng một câu, thời gian khác nhau, mang hai trạng thái trái ngược nhau! Mấy ai có được tâm trạng như tôi không nhỉ?
Còn nữa, cứ mỗi lần tháng Chạp sắp hết, người hải ngoại thờ ơ:
-“Lại sắp Tết nữa rồi!”
Còn người xưa thì thấp thỏm lo âu, than một câu quen thuộc:
–“Tết sắp đến nơi rồi mà chưa..!”
Những người thân yêu, lo âu ngày ấy, nay đã về “quê thật”!
Ông bà, cha mẹ, anh chị tôi đều đã khuất cả rồi, chỉ còn mình tôi-người cao niên nhất trong dòng tộc Họ Tô và chú em út cũng đã tám mươi có lẻ.
Những chú em họ hàng như Tô Giao, Tô Thắng, Tuấn, Bảo và các con cháu sinh sau 1950, lớn lên thời cơm no áo ấm, khó mà hình dung cái Tết quê tôi cách đây hơn bảy mươi năm nó như thế nào.
Nhưng tôi thì còn nhớ, nhớ rất rõ:
Tôi nhớ buổi tối ngày 23 tháng Chạp- ngày đưa ông Táo về trời, gia đình tôi chín người, gồm thầy bu và bảy anh chị em ngồi quanh mẹt khoai lang luộc dùng thay bữa cơm tối. Bu tôi hỏi:
-Nhà mình năm nay định gói mấy cái bánh chưng?
Thầy tôi bấm đốt ngón tay, nhẩm tính rồi nói:
-Ít nhất cũng phải mười đôi
Chị Tô Thị Tiếp-con lớn nhất nhà thêm ý kiến:
-Thóc nếp của nhà mình còn khoảng vài chục thúng, nhưng phải chừa lại làm thóc giống cho năm tới, gói khoảng hơn mười đôi để biếu mỗi nhà một chiếc là đủ rồi, cần thì mua thêm vài cân đường, còn chừa vài đôi để dành cho nhà mình ăn nữa chứ.
Thầy tôi xuôi chiều theo ý chị:
-Ừ thì mười, hay mười năm cặp cũng được, mỗi năm mới có một lần, Tết phải vui và no, các cụ ta thường nói: “Vui ngày giỗ cha, no ba ngày Tết”. Ngày tết mà không no thì cả năm sao vững bụng!
Thầy tôi nói tiếp, nhắc anh Tiệp nhớ liên lạc với chú Tu (em ruột thầy tôi) và cậu Tải (em ruột bu tôi) để “đánh đụng” thịt lợn, nhà mình lấy một phần ba để gói bánh, thịt còn lại thì ướp muối cho vào lu (không có tủ lạnh) để ăn dè trong tháng giêng: “Tháng giêng là tháng ăn chơi”.
Tết đối với người lớn là lo toan, tính toán mọi thứ, còn đám trẻ con thì …”vui như Tết”. Tôi nghĩ ngay tới ngày mổ lợn, phải xin cho được cái bàng quang tức bọng đái lợn.
Tới ngày cậu Tải và chú Tu giết lợn, chúng tôi lăng xăng bên cạnh, mong được các ông sai, được các ông sai là tôi mừng thầm.
Hình như Cậu Tải biết ý thằng cháu nên cậu sai tôi vài việc lặt vặt, khi mổ kéo bộ đồ lòng ra, cậu cắt cái bọng đái, đưa cho tôi:
-Cho cháu cái này để làm bong bóng chơi Tết.
Chỉ chờ có thế, tôi cầm cái bọng đái chạy đi ngay, để khỏi bị sai tiếp.
Cầm bọng đái chạy ra góc sân, rắc tro lên rồi chà sát. Tro ăn mỡ, bong ra từng mảng, chà đến lần thứ bốn thì nó mỏng, rửa sạch, phơi khô, rồi lấy ống tre thổi thành cái bong bóng.
Cái bong bóng lợn thổi không tròn được, nhìn nó méo mó, nhưng có còn hơn không. Tôi gọi mấy thằng nhóc, chúng bỏ chơi khăng, hăng hái hớn hở chạy tới.
Sân chơi của chúng tôi là bãi đất trống, lồi lõm, chỗ cứng chỗ mềm, nhưng có bóng là đủ thành sân vận động rồi.
Đá bóng vui chốc lát thì mệt và đói, cái háo hức mong đợi là xem gói bánh, đêm canh thức nồi luộc bánh chưng.
Từ chiều hôm trước, cả nhà đã chuẩn bị gạo nếp, đậu xanh, thịt thái từng miếng, những chiếc lá dong xanh mướt, tất cả đã sẵn sàng cho ngày hôm sau:
“Gói Bánh Chưng”.
Câu thơ quen thuộc mà người Việt nào cũng biết:
“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ.
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”.
Tết Nguyên Đán là ngày lễ quan trọng nhất của dân Việt, thành phần quan trọng nhất cho cái Tết là gói bánh chưng, cái bánh chưng.
Trong khi người lớn gói thì lũ trẻ lăng xăng chạy vòng quanh, chờ khi gói xong, còn mỡ thừa, đỗ gạo dư, những thứ đầu thừa đuôi thẹo thì người lớn gói cho mỗi đứa chúng tôi một cái “bánh gù”, cái bánh méo mó to bằng nắm tay.
Đêm Đông giá lạnh, ngồi quanh bếp hồng, người lớn chờ bánh chưng chín, chúng tôi nằm ổ rơm, mắt nhắm mắt mở chờ bánh gù, cái bánh cả năm mới được cầm, được thưởng thức một lần.
Có bánh gù, banh chưng trong tay là “vui như Tết”.
Hết bánh chưng là hết Tết, phải đợi tới tận một năm sau.
Đêm Đông ấy đã lùi xa, nhưng mỗi khi nhìn chiếc bánh chưng xanh ngày Tết, ký ức lại hiện về nhiều lần. Có những Tết nghèo nhưng êm đềm của tuổi thơ, có những Tết dư thừa ở hải ngoại, và cũng có những kỷ niệm quặn đau của một cái Tết, cái Tết mà chiếc bánh chưng là niềm mơ ước của người tù trước khi qua đời!
Nhớ mãi cái Xuân xưa ấy…
Chiều 29 Tết năm 1978, trường đại học làm người ở Hoàng Liên Sơn phát cho mỗi “học viên” một cái bánh chưng vuông bằng nửa bàn tay. Mỗi người yêu bánh mỗi vẻ khác nhau, yêu bánh chưng như yêu người tình, anh thì vừa gặp đã vồ vập, người thì nâng niu, canh chừng không cho anh hàng xóm dòm ngó, không để người nằm bên cạnh tí toáy, tò mò.
Chàng Th.. Cụt (cụt 1 ngón chân cái) đã lâu ngày chưa thấy nó nên vừa cầm tay là chàng vội cởi… dây, lột lá, xé, bóc, ngấu nghiến rồi liếm môi, liếm lá, nhặt miếng lá chuối nằm dưới đất lên xem còn hột nếp nào dính lại không. Chẳng còn gì, chỉ còn tí nhựa nếp dính lá, Th Cụt liếc nhìn cái bánh của tôi chép miệng:
-Tiếc quá, giá đừng ăn thì còn nguyên. Tiếc quá!
Đúng rồi, để dành thì còn, ăn bánh bằng mắt, lúc nào cũng có lương thực dự trữ, tôi dự trù sẽ giữ cái bánh này thật lâu để được “no 3 ngày tết”.
Đêm đó, tôi loay hoay suy tính không biết cất cái bánh ở đâu, chỗ nào cũng thấy không an tâm, có thể bị chuột moi, gối đầu giường thì bánh xẹp, nơi an toàn nhất là nằm co ôm bánh vào bụng vừa no vừa ấm…lòng.
Mới sáng sớm, ngồi chờ xuất chuồng, Th.. khều nhẹ tôi, đưa cái áo len:
– Mày đổi cho tao một nửa cái bánh đi, tao đưa mày cái áo len.
Mùa Đông lạnh tái người mà mang cái áo len đổi lấy nửa cái bánh thì liều thật! Nếu tôi đồng ý đổi nửa cái bánh để lấy cái áo len thì tàn nhẫn quá, không đổi thì có vẻ hành hạ người bạn nằm bên cạnh.
Mỡ để miệng mèo, cám treo heo nhịn đói, trước sau gì cũng hết, tôi quyết định không đánh lừa mình nữa nên bảo Th..:
– Mặc áo vào, trời lạnh lắm, tao không đổi nhưng mời mày ăn tết với tao, tặng mày một phần tư (1/4) cái bánh được không?
Th.. trợn tròn mắt, ngó tôi như nhìn một thằng điên, có thể hắn nghĩ tôi điên thật, nhưng hắn thì sướng điên lên, được tặng 1/4 cái bánh, chỉ vừa một miếng, nhưng giữa cơn đói nếp thèm xôi thì bánh chưng quý hơn vàng. Mặc dù ăn xong cái bánh, chúng tôi vẫn đói như nhau, có thể còn đói hơn trước khi ăn.
Vẫn chuyện cái bánh chưng, anh Tr…, người bạn tù kiệt sức vì bịnh kiết lỵ, nằm cả tuần nay, chỉ húp một chút nước cháo, nhưng vẫn thì thào hỏi:
-Chừng nào thì trại phát bánh chưng!
Ngày sau, anh không ăn nổi thìa cháo, hoàn toàn kiệt quệ, hơi thở nặng nhọc, nhưng anh vẫn thều thào như nói trong mơ:
-Ngày mai được ăn bánh chưng rồi, ăn một bữa cho đã thèm.
Chiều ngày hôm sau, trại phát bánh chưng cho “học viên”, nhưng anh Tr.. đã xuôi tay, không cầm được chiếc bánh mà anh hằng ao ước. Ngày đó là ngày cuối tháng Chạp, và ngày hôm sau là ngày mùng một Tết năm 1978.
Anh em lo ma chay cho anh Tr.., đem cái bánh chưng cúng thay cho bát cơm, quả trứng. Nhưng trong khi mọi người đang bận rộn thì một anh nào đó lấy mất cái bánh chưng đang cúng vong linh anh Tr..!
Khi anh em phát giác ra, thì người lấy cái bánh đã ăn hết rồi!
Anh em nhìn nhau làm thinh, trầm ngâm suy nghĩ không nói lên lời
Tất cả mọi người “học làm người” đều hiểu ngầm trong hoàn cảnh quá đói khổ thì nên thông cảm cho người không còn kiểm soát được mình mà đã phải nhẫn tâm làm một việc mà không bao giờ làm trong điều kiện bình thường.
Chuyện Tết ở đại học “lao động là vinh quang” ngày xưa ấy đã xa rồi, nhưng mỗi lần nghĩ đến thì lòng vẫn quặn đau.
Tết quê tôi nghèo thật. Bữa cơm độn khoai, manh áo vá vai, quanh năm thiếu trước hụt sau, nhưng vẫn còn mái nhà, còn cha còn mẹ, còn tiếng cười của anh em bên nồi bánh chưng đỏ lửa.
Nghĩ lại, cái Tết nghèo nơi làng Cựu Viên năm ấy vẫn hạnh phúc hơn nhiều cái Tết đói lạnh mà chúng tôi đã trải qua trong thời gian “học làm người”!
