Ông “Khai Trí”

Vưu Văn Tâm

Ông “Khai Trí” tên thật là Nguyễn Hùng Trương (1926-2005) sinh quán ở Thủ-Đức, thuộc tỉnh Gia-Định ngày trước. Ông thích đọc sách và thường phải nhịn ăn sáng để có tiền mua sách. Tuổi càng lớn thì niềm đam mê sách vở của cậu học trò trường trung học Petrus Ký lại gia tăng theo ngày tháng. Một ngày nọ, ông đại diện cho vài bạn đồng môn gửi thư cho nhà xuất bản mua sáu cuốn văn học Pháp ngữ. Ông giám đốc nhà xuất bản cho hay, nếu mua từ mười cuốn trở lên thì sẽ được bớt 30% từ giá in trên bìa. Vì nhận thấy rằng nếu mua luôn mười cuốn thì số tiền không hơn sáu cuốn là bao nhiêu nên ông đi mượn tiền và thuận mua theo lời khuyên của ông giám đốc. Khi nhận được sách, ông giáo cho bạn năm cuốn, giữ cho mình một cuốn và đem ký gởi bốn cuốn còn lại. Vài ngày sau, sách được bán hết và ông chủ tiệm sẵn sàng nhận ký gởi mỗi khi có sách mới. Từ đó, ông nảy ra ý định đi tìm mua các loại sách báo có giá trị, quý hiếm rồi mang ra tiệm sách nhờ bán giúp.

Ông lập gia đình sau khi tốt nghiệp trung học. Không quản ngại vất vả, hai vợ chồng vừa dạy học, vừa làm thuê, vừa đi bán sách trên một chiếc xe đẩy, tiết kiệm từng đồng bạc kiếm được và ước mong mở được một tiệm sách nhỏ nhỏ một ngày không xa.

Kiến tha lâu sẽ đầy tổ. Năm 1952, một tiệm sách nho nhỏ được khai trương ngay tại trung tâm Sài-Gòn, ở số nhà 60 trên đại lộ Bonard (từ năm 1954 đổi thành đường Lê Lợi). “Khai” là mở mang. “Trí” là trí tuệ. Ông đặt tên cho tiệm sách là “Khai Trí” với hàm ý mở mang trí tuệ con người. Do lòng kiên trì và có óc tổ chức, tiệm sách ngày càng phát triển mạnh mẽ và diện tích được nới rộng thêm nhiều lần, hai căn liền kề với nhiều tầng lầu.

Thuở đó, do ảnh hưởng Pháp ngữ còn nhiều, chương trình Pháp vẫn còn dạy tại một số trường nên sách báo và tiểu thuyết xuất bản ở Pháp được bày bán khá nhiều. Dẫu là tiệm sách bán lẻ nhưng Khai Trí còn là nhà phát hành, nhà xuất nhập cảng sách báo và nhà xuất bản chuyên ấn hành những cuốn tự điển thông dụng như “Pháp Việt Tự Điển” của Đào Đăng Vỹ, “Anh Việt, Việt Anh Tự Điển” của Nguyễn Văn Khôn, “Hán Việt Từ Điển” của Thiều Chửu (Nguyễn Hữu Kha), “Hán Việt Tân Từ Điển” của Nguyễn Quốc Hùng, truyện dịch Việt ngữ, biên khảo của các học giả lỗi lạc, v.v..

Ông Nguyễn Hùng Trương chủ trương xuất bản “Tập san sử địa” với sự cộng tác của nhiều văn sĩ và chuyên gia của các trường đại học ở Sài-Gòn. Năm 1971, Khai Trí phát hành tuần báo “Thiếu nhi” với chủ biên là nhà văn Nhật Tiến. “Thiếu nhi” là tờ báo có nội dung lành mạnh, mở mang kiến thức và giáo dục cho lớp trẻ, là tương lai của nước Việt về sau.

Với giới cầm bút, ông “Khai Trí” hết lòng nâng đỡ. Khi mua tác phẩm của họ, tuy chưa in thành sách nhưng ông vẫn ứng trước tiền thù lao đầy đủ. Ngoài ra, ông còn ủng hộ tài chánh để giúp cho nhiều tờ báo được sống còn, thí dụ tờ “Sống” của nhà văn Chu Tử.

Sách vở ở tiệm Khai Tri được trưng bày theo từng khu vực riêng biệt, tiểu thuyết, biên khảo, giáo khoa, rồi đến báo chí và tạp chí, sách dạy nữ công và gia chánh, sách dành cho thiếu nhi, các loại văn phòng phẩm, v.v.. Tất cả được sắp xếp trên kệ rất trật tự và ngăn nắp. Ông chủ bao giờ cũng có mặt ở tiệm, đi đi lại lại và trông coi. Nhân viên bán hàng mặc đồng phục và luôn vui vẻ, ân cần. Đây là tiệm sách đầu tiên ở xứ mình áp dụng hình thức cho khách hàng tự chọn lựa sách vở, cho phép học sinh, sinh viên và mọi giới đứng đọc tại chỗ mà không bắt buộc phải mua. Những điều này hiện nay được áp dụng ở đa số tiệm sách nhưng vào thời điểm đó thì hết sức mới mẻ và rất được khách hàng ủng hộ.

Sau ngày 30 tháng tư năm 1975, tiệm sách bị đóng cửa. Toàn bộ kho sách giá trị mà ông đã dành trọn một đời tâm huyết bị thiêu hủy. Tài sản gồm nhà cửa, đất đai, biệt thự ở Sài-Gòn được gầy dựng nên sau bao năm cật lực làm ăn bằng chính tài năng, mồ hôi và sức lực lao động của mình cũng bị tịch biên. Bản thân ông Nguyễn Hùng Trương cũng bị tù đày, khổ ải trong nhiều năm trời vì mang tội “tư sản mại bản, ấn loát và truyền bá văn hóa đồi trụy đầu độc tinh thần dân chúng miền Nam” khiến cho một con người mạnh khỏe, năng động bị suy sụp nhanh chóng và khi ra tù với xác thân tàn tạ, mang nhiều bệnh tật.

Năm 1991, ông được bảo lãnh sang Hoa-Kỳ theo diện đoàn tụ gia đình và tha thiết gây dựng lại nhà sách Khai Trí trên miền đất mới.

Nhưng ông đã chứng kiến một sự thật não nề, độc giả ở hải ngoại không nhiều như khi còn ở trong nước và nhiều cơ sở xuất bản hay nhà sách lớn đã được hình thành, dần ổn định sau cuộc biển dâu. Trâu chậm uống nước đục. Ông là người đến sau và trong tay không còn vốn liếng thì không thể nào mở lại tiệm sách hay một nhà xuất bản ở hải ngoại. Ngoài ra, những tay gian thương đã cho in lại hầu hết những sách báo, tiểu thuyết nổi tiếng cũng như những bộ tự điển (mà Khai Trí đã xuất bản hay mua trọn bản quyền) nhắm vào nhu cầu học hỏi Anh ngữ của người tị nạn mới đến mà không trả cho ông được một đồng xu, ngoại trừ cơ sở Đại Nam ở miền Nam tiểu bang California của ông Trương Đình Nho.

Thất vọng trước những phũ phàng trên miền đất tự do, ông quyết định trở về nước sinh sống vào năm 1996. Ông tự tạo niềm vui ở những ngày cuối đời khi sưu tầm, tuyển chọn và biên soạn khoảng 15 cuốn sách như “Thơ tình Việt-Nam và thế giới”, “Quê em mến yêu”, “Làm con nên nhớ”, “Chánh tả cho người miền Nam”, “Huế mến yêu”, “Những bài thơ hay trong văn chương Việt-Nam”, v.v.. Là người uyên bác, ông “Khai Trí” không hề có ảo tưởng là sẽ được đám Việt cộng tham lam “trả lại tiệm sách để tiếp tục kinh doanh nghề sách ở Sài-Gòn” như một vài bài báo đã đăng tải để “câu khách”.

Tuổi già thêm sức yếu, ông “Khai Trí” qua đời ở tuổi 80 nơi căn nhà cũ trên đường Phan Thanh Giản (nay là Điện Biên Phủ) được xây từ thập niên 30 của thế kỷ trước. Với niềm đam mê sách vở và đi lên từ hai bàn tay trắng, ông “Khai Trí” Nguyễn Hùng Trương là tấm gương sáng cho các thế hệ sau này noi theo. Tiệm sách Khai Trí là “một kho tàng tri thức và đạo đức”. Cái tên “Khai Trí” bị xóa tên từ sau ngày mất nước nhưng trong ký ức của người miền Nam nước Việt luôn luôn tri ân người sáng lập, ông Nguyễn Hùng Trương, người đã góp công giữ gìn nền văn hóa nhân bản và giáo dục thiếu nhi trở thành người hữu ích trong xã hội mai sau.

TV, 26.10.2026