HIPPOCRATES, ÔNG LÀ AI?

(460-356 tr. CN)

BS Phan Giang Sang

(trích TUYỂN TẬP PHAN GIANG SANG I – Y HỌC & ÐỜI SỐNG)

HIPPOCRATES 01Khoa học và kỹ thuật đã tiến bộ nhảy vọt không ngừng, như đã bước đi với đôi hia vạn dặm. Hết thời kỳ máy hơi nước, máy dầu, máy bay động cơ, máy bay phản lực siêu âm, rồi nguyên tử, nay tới thời kỳ vệ tinh. Các nước tranh nhau phóng vệ tinh, phi thuyền, đưa người thám hiểm cung trăng. Một giấc mơ mà ngày xưa vua Ðường Minh Hoàng hằng ao ước.

Y khoa ngày nay không những chữa trị và cứu người, mà còn có thể tạo ra con người trong ống nghiệm, vô tính và stem cell. Có tiến bộ đến đâu, trải qua gần 25 thế kỷ, có biết bao nhiêu biến đổi, biết bao nhiêu là tài năng sáng chói, nhưng người ta vẫn còn tôn vinh Hippocrates là Y Sư.

Tại sao?

Ông không phải là người đầu tiên đặt ra ngành Y khoa.

Như ta đã biết, trước đây ông có bậc thầy rạng danh là Aesculapius. Theo thần thoại Hy Lạp, có 12 vị thần linh sống trên đồi Olympus từ 1300 năm trước Công nguyên. Cũng chính nơi đây đã phát xuất các cuộc tranh tài, mà ngày nay chúng ta gọi là Thế Vận Hội Olympics.

HIPPOCRATES 02Nhân lúc tắm tại hồ Phoebus, thần Apollo say mê vẻ đẹp kiều diễm của nàng Coronis. Không cầm được dục vọng, chàng trai ta mon men đến gần, để rồi nàng mang thai. Trớ trêu thay, Coronis được hứa gả cho Ischys. Vì phạm tội nên họ bị đày ra đảo Delphi. Apollo nổi cơn thịnh nộ, hóa ra con quạ đen tượng trưng cho niềm bất hạnh. Người em sanh đôi với Apollo là Artemis, giận quá nên giết Coronis.

Vì muốn cứu con mình, nên trước khi hỏa thiêu Coronis, Apollo xẻ bụng nàng và moi bắt đứa con ra. Phải chăng đây là ‘mỗ bắt con sau khi thai phụ chết’: Post-mortem caesarean section’.  Ðứa bé đó được đặt tên là Aesculapius.

Aesculapius được giao cho Chiron, để học nghệ thuật chữa bịnh. Aesculapius rất khéo léo và mát tay chẳng bao lâu trở nên danh tiếng. Ông có hai con gái và một trai:

  • Hygieia, thần vệ sinh và y khoa phòng ngừa,
  • Panaceia là thần điều trị.
  • Con trai Telesphoros là thần phục dưỡng.

Aesculapius mở dưỡng đường điều trị và dạy y khoa. Một trong những người học trò của ông, không ai xa lạ là Hippocrates.

Khi ông giảng dạy thường hay cầm cây gậy, có con rắn quấn. Cũng từ đó hình con rắn quyện cây gậy, biểu tượng cho Y khoa. Aesculapius là sư phụ của Hippocrates, nhưng không phải là tổ sư Y học.

Sau Hippocrates có Claudius Galen (130-200), người Hy Lạp, một thiên tài lỗi lạc đã biết áp dụng khoa học vào Y khoa: khoa bào chế thuốc. Hiện nay còn nhiều công thức pha chế được mang tên ông.

Tuy nhiên Galen không được tôn kính như Hippocrates, vì tánh tình khó khăn và độc tài, độc tôn: ‘Cái gì rập theo ông là đúng, cái gì khác ông là sai. Không phải chỉ sửa sai, bỏ ý tưởng riêng tư là xong đâu, mà còn phải bị trừng phạt nữa’. Các đệ tử của Galen hống hách, mù quáng tôn kính tư tưởng độc tôn của thầy mình, mà không biết phân biệt điều hay lẽ phải. Tính độc đoán nầy ngăn chận bước tiến Y khoa, tới mười mấy thế kỷ! Sau khi William Harvey (1578-1657) tìm ra được hệ tuần hoàn, Y khoa mới thoát ra khỏi chốn u mê tăm tối, hậu Galen (galenism).

Hippocrates chu du nhiều nơi để học hỏi và thu lượm những điều hay mới lạ. Ông có tư tưởng cởi mở hơn. Ông dùng trí thông minh suy diễn, phân tách lập luận rõ ràng. Tánh ôn hòa, bình dân và giản dị làm cho mọi người thương mến và kính trọng ông.

Ông loại bỏ mê tín và dị đoan trong Y khoa.

Ông cho bịnh tật gây ra do sự mất quân bình trong cơ thể. Cơ thể con người gồm có:

*  Bốn loại nước: máu, máu trắng (bạch huyết, phlegm), hoàng đảm (mật vàng, yellow bile), hắc đảm (black bile). Các dịch nầy phát tiết ra từ các tuyến. Chính vì vậy mà lên máu được coi như dư máu. Muốn hết phải rút bớt ra, bằng cách cắt tĩnh mạch (phlebotomy trong đoạn blood letting). Ngày nay, phương pháp nầy được áp dụng trong trường hợp cấp cứu, bịnh nhân bị haemochromatosis, polycythemia vera và porphyria.

*  Bốn nguyên tố: phong, hỏa, thổ, thủy hay gió, lửa, đất và nước.

*  Bốn điều của môi sinh: nóng, lạnh, khô và ướt.

Tất cả được tượng trưng bằng hình số xx… làm cho ta liên tưởng tới đông y. Một lần nữa: Ðông và Tây Y cũng có thể gặp nhau đấy chứ, phải không các bạn?(1).

Ông nghĩ y khoa là bồi đắp sức khỏe cho bịnh nhân, thông qua chỉ dẫn thức ăn hợp lý cùng biện pháp vệ sinh và chỉ nên xử dụng phương pháp điều trị, khi nào các triệu chứng buộc phải làm như vậy. Ý nghĩ nầy trái ngược lại tư tưởng đương thời.

Ông không chấp nhận mê tín và lừa đảo. Ông nhấn mạnh:

  • Quan sát kỹ các hiện tượng của bịnh nhân.
  • Áp dụng khoa học trong lâm sàng.
  • Tuần tự suy diễn từ lý thuyết tới thực hành.
  • Suy luận tường tận trước khi định bịnh.
  • Tìm nguyên do của bịnh tật, điều trị cho hợp lý và hữu hiệu.

Có lẽ ông đã mơ hồ được ý niệm về định luật Mendel và gen trong di truyền học, vì ông chú trọng các triệu chứng biểu hiện trong gia đình, thậm chí của nhiều thế hệ kế tiếp.

Ông viết những quyển sách suy luận: Không khí, Nước và Nơi sinh sống. Như vậy ông thừa nhận môi sinh, ảnh hưởng tới sức khỏe và bịnh tật của con người.

Ông đã từng soạn thảo 70 quyển y học, tuy nhiên nổi tiếng nhứt là lời thề khi tốt nghiệp trường thuốc.

Tất cả sách gom lại thành bộ ‘Corpus Hippocratium’ hay ‘Cách ngôn Hippocrates’, vì nó tóm gọn lại như ca dao dễ nhớ, lúc ông ngồi dưới tàng cây Aegean ở đảo Kos.

Ông được danh hiệu đó, nhờ ở đức độ và tài năng siêu việt. Ông không từ nan một ai, dầu có thập tử nhất sinh, ông cũng nhứt quyết đem hết tài năng ra cứu chữa. Chính vì vậy mà người ta nói: ‘người chết gặp ông cũng sống lại’.

Chính Homer cũng nhắc tới ông trong quyển Iliad. Sau đó các hiền triết Plato và Aristotle cũng có nhắc tới và khen ngợi ông.

Ðến nay, mọi y sĩ vẫn noi theo những giáo điều căn bản y nghiệp, mà ông đã soạn trên hai thiên niên kỷ trước. Ông xứng đáng là bậc thầy, là cha đẻ ra Tây Y ngày nay.

Tiểu sử

Hippocrates chào đời vào năm 460 trước Công nguyên tại đảo Cos (Kos) bên Hy Lạp. Cha ông, Heraclide là ông Cha mà cũng là thần Y (asklepiad), trong đền thờ Mến thần Apollo.

Cũng như Hoa Ðà tổ sư Ðông Y, ông được cha truyền nghề từ nhỏ. Khi lớn lên, ông rời quê nhà, chu du sang các đảo khác để học hỏi thêm.

Ông không từ nan chữa trị các bịnh khó khăn ngặt nghèo và nguy hiểm. Khi Athens bị trận dịch hạch hoành hành dữ dội, người chết la liệt khắp nơi, Hippocrates không ngần ngại tới đó cứu chữa.

Sau khi hết cơn dịch, người ta muốn ông ở lại làm việc. Khiêm nhường, không háo danh, ông từ khước, rồi khăn gói trở về nơi chôn nhau cắt rún, hành nghề và mở trường giảng dạy y khoa và viết sách.

Ðời sống của ông rất thanh đạm và an nhàn bên người vợ đức hạnh. Ông cho rằng: ‘Ðời người ngắn ngủi, nghệ thuật trường cửu’

Trường phái Cos với quan điểm: suy tư chính xác, lập luận chặt chẻ, không tin dị đoan, thiếu khoa học.

Nhờ đó mà tiếng tăm ông lừng lẫy, vang dội khắp nơi.

Ông qua đời năm 356 trước Công nguyên, lúc 104 tuổi tại Larissa, Thessaly. Chuyện hy hữu là vào năm 1826, trận dịch hạch lại nổi lên ngay tại nơi nầy. Huyền thoại nữa là trên nấm mồ của ông, nổi lên một tổ ong. Người ta lấy mật để trị bịnh cho trẻ con?

Lời thề Hippocrates ra sao mà quan trọng như vậy?

Lời thề không phải là phương thức chữa trị, mà là một tiêu biểu nguyên tắc làm việc của ông. Nó nói lên cái tư tưởng thanh cao, ý nghĩa hi sinh cao cả, hết mình cứu chữa bịnh nhân. Cái tình, cái trách nhiệm thầy trò, cách đối xử ở đời rất có hậu. Không những tận tâm chức vụ mà còn tận tâm truyền dạy, chớ không giấu nghề để rồi nó mai một luôn như ở Trung Hoa: ‘Gia truyền thành ra thất truyền’ 

Tôi xin thề trước Apollon thần chữa bịnh, trước Aeculaphus (Esculape) thần y, trước Hygeia nữ thần sức khỏe, trước Panacea phương thuốc và trước sự chứng giám của các nam nữ thiên thần, là tôi nguyện sẽ đem hết sức lực và khả năng để làm tròn lời thề và lời cam kết sau đây: 

Tôi coi thầy dạy tôi như cha mẹ tôi. Tôi sẽ coi họ như phối hợp và khi cần tôi sẽ đáp ứng những nhu cầu của họ. Tôi sẽ coi con của họ, như anh em ruột thịt và nếu họ muốn học nghề Y, thì tôi sẽ dạy cho họ không lấy tiền công, mà cũng không giấu nghề. Tôi sẽ truyền đạt cho họ những nguyên lý, những bài học truyền miệng và tất cả sự hiểu biết của tôi cho con tôi, con của thầy dạy tôi và tất cả môn đồ đã ký cam kết và thề đúng với Y luật mà không truyền cho một ai khác. 

Tôi sẽ chỉ cách kiêng cử sao có lợi cho người bịnh, tùy theo khả năng và sức phán đoán của tôi. Tôi sẽ tránh mọi điều xấu và bất công. 

Tôi sẽ không trao thuốc độc cho bất kỳ ai, kể cả khi họ yêu cầu và cũng không gợi ý cho họ. Cũng như vậy, tôi sẽ không trao cho bất cứ người phụ nữ nào những thuốc làm sẩy thai.

Suốt đời, tôi sẽ hành nghề trong sự vô tư và thân thiện.

Tôi sẽ không giải phẫu mổ sạn, mà dành việc nầy cho người chuyên môn.

Có viếng thăm bất cứ nhà nào, tôi cũng chỉ vì lợi ích của người bịnh, tránh mọi việc xấu xa, cố ý và nhứt là liên hệ tình dục với phụ nữ, thiếu niên, người tự do cũng như nô lệ.

Lỡ nghe hay nhìn thấy gì trong lúc hành nghề hay lời khai, tôi sẽ im lặng và không bao giờ thố lộ ra và coi sự kín đáo đó như một nghĩa vụ.

Nếu tôi làm tròn lời thề nầy và không có gì vi phạm, tôi sẽ có cuộc sống sung sướng và sẽ hành nghề trong sự quý trọng mãi mãi của mọi người.

Nếu tôi vi phạm lời thề nầy hay tôi tự phản bội, thì tôi sẽ chịu phần số ngược lại. (2), (3)

Lời thề là cả một công trình thai nghén, kết tụ những ý nghĩ thanh cao, đạo đức của nền văn hóa Hy Lạp-Ý lâu năm. Nhưng vì lời thề quá dài và trải qua nhiều thế kỷ, nhứt là nó có những điều không còn phù hợp với nền văn minh hiện đại của thế kỷ 20, nên nó bị sửa đổi rất nhiều.

Ngày nay sinh viên ra trường chỉ đọc đoạn ngắn, Declaration of Geneva, Ðiều Luật Quốc Tế Ðạo Ðức Y Khoa do Ðại Hội Hiệp Hội Y Tế soạn, lời thề được thu gọn như sau: 

Trước sự hiện diện của các Thầy ở Trường Y Khoa nầy, trước các bạn đồng môn thân mến và trước di ảnh HIPPOCRATES, tôi xin hứa và thề sẽ trung thành với quy tắc DANH-DỰ và LIÊM-KHIẾT trong khi hành nghề y-sĩ. 

Tôi sẽ săn sóc miễn phí cho người nghèo và không bao giờ đòi hỏi một sự thù lao quá đáng, so với công việc làm.

Ðược mời tới tư gia, mắt tôi sẽ không để ý đến mọi sự xảy ra, miệng tôi sẽ giữ kín, những bí mật đã tiết lộ. Tôi sẽ không lợi dụng địa vị của mình, để làm đồi bại phong tục hoặc tán trợ tội ác. (4)

HIPPOCRATES 03

PGS: Bảng đồng ghi khắc lời thề Hippocrates

Tất cả các trường Nha-Y-Dược đều có treo lời thề nầy để mọi người noi theo. Nhưng có mấy ai đọc và áp dụng nó? Chính vì vậy mới có bác sĩ tử thần, thế thiên hành sự như dịch vụ nan y tử quyền Euthanesia! 

Ghi chú:

(1) The Greatest benefit to Mankind, Roy Porter.

(2) Hippocrates, Antiqua medicina.

(3) Hippocrates: The ‘Greek Miracle’ in Medicine, Ancient Medicine

(4) Diễn văn tưởng niệm Giáo sư Phạm Biểu Tâm, Lưỡng nguyệt san Yh & Đs số 3 tr. 11

(5)The origine of Medicine is the stuff of legends, Dr Jim Leavesley, Australian Doctor, 12/03/99,p 66-67.

(7) Who was Hippocrates? Catherine Downey Amstrong, Medical Observer, p 82, 9/6/1995.