Ban hợp ca Thăng Long

Vưu Văn Tâm

Ông Phạm Đình Phụng có hai người con trong cuộc hôn nhân đầu tiên là Phạm Đình Sỹ và Phạm Đình Viêm. Phạm Đình Sỹ lập gia đình với nữ kịch sĩ Kiều Hạnh, có con gái là ca sĩ Mai Hương và Bạch Tuyết. Phạm Đình Viêm là kịch sĩ kiêm ca sĩ Hoài Trung và là thành viên của ban hợp ca Thăng Long. Ở cuộc hôn nhân thứ nhì, ông Phụng có ba người con Phạm Thị Quang Thái (ca sĩ Thái Hằng), Phạm Đình Chương (ca sĩ Hoài Bắc) và Phạm Thị Băng Thanh (ca sĩ Thái Thanh).

Năm 1946, chiến cuộc dấy lên khiến ông bà Phụng cùng các con tản cư đến Sơn-Tây và dừng chân ở Chợ Đại. Ông dựng nên quán Thăng Long bán phở và cà-phê để trang trải cuộc sống. Cô Thái (ca sĩ Thái Hằng) trạc 20 tuổi, ít nói nhưng biết hát và chơi đàn guitare hawaienne sở hữu một vẻ đẹp rất buồn và lúc nào cũng như đang mơ màng nghĩ ngợi xa xôi. Tao nhân, mặc khách tới lui thường xuyên và hình ảnh cô Thái cùng với quán cà-phê Thăng Long được các nhạc sĩ thời đó ghi vào âm nhạc như một nàng thơ.

Do niềm say mê âm nhạc, Phạm Đình Chương tự mày mò học nhạc và cùng các anh chị em gia nhập ban văn nghệ quân đội ở liên khu IV. 

Để được gần gũi các con, ông bà chủ quán Thăng Long quyết định di cư vào Thanh-Hóa và mở quán phở Thăng Long ở Chợ Neo. Ở tuổi 18, Phạm Đình Chương tập tành sáng tác và cho ra đời những nhạc phẩm tươi trẻ, hùng tráng như “Ra đi khi trời vừa sáng”, “Hò leo núi”, v.v.. Năm 1951, gia đình ông chuyển vào miền Nam sinh sống. Ông chọn nghệ danh Hoài Bắc và cùng anh trai Hoài Trung, em gái út Thái Thanh thành lập ban hợp ca Thăng Long để nhớ về Hà-Nội cũng như một thuở thanh xuân của anh chị em nhà họ Phạm ở vùng tản cư. Thỉnh thoảng, ban Thăng Long có sự góp mặt của vợ chồng Thái Hằng và Phạm Duy, ca sĩ Khánh Ngọc (vợ nhạc sĩ Hoài Bắc).

Ở Sài-Gòn, ban hợp ca Thăng Long cộng tác với đài phát thanh Pháp Á và được tán thưởng với lối hát mới mẻ, sáng tạo thêm phần hát bè hấp dẫn cùng những nhạc phẩm chọn lọc của hai nhạc sĩ Phạm Duy và Phạm Đình Chương cũng như của nhiều nhạc sĩ ở thời tiền chiến. Ngoài ra, những hợp đồng thu thanh vào dĩa đá (chưa có dĩa nhựa) là nguồn khích lệ lớn lao cho các tài năng âm nhạc đến từ xứ Bắc. Ban Thăng Long là một trong những ban nhạc đầu tiên khởi xướng hình thức phụ diễn ca nhạc ở rạp chiếu bóng. Chương trình ca nhạc diễn ra trước khi cuốn phim bắt đầu tại các rạp Nam Việt ở Chợ Cũ, góc đường de la Somme và Chaigneau (sau này là Hàm Nghi – Tôn Thất Đạm), rạp Văn Cầm ở Chợ Quán, rạp Khải Hoàn và Thanh Bình ở khu chợ Thái Bình, v.v.. Nhận được sự ủng hộ nồng nhiệt của đông đảo khán giả yêu nhạc, ban Thăng Long “thừa thắng xông lên” mạnh dạn tổ chức những chương trình Đại nhạc hội tầm cỡ hát tân nhạc và diễn hài kịch hay kịch ngắn ở các rạp vốn được xem là “lãnh địa” của cải lương như rạp Nguyễn Văn Hảo, rạp Aristo. Chương trình mỗi ngày càng điểm thêm nét phong phú với phần nồng cốt là ban Thăng Long với những tiết mục đơn ca, hợp ca, nhạc cảnh và tăng cường các nghệ sĩ như Trần Văn Trạch, Phi Thoàn, Xuân Phát, ban vũ anh em Lưu Bình – Lưu Hồng. Tiếp theo những thành công vượt bậc, ban Thăng Long trở về Hà-Nội với đoàn hát mang tên Gió Nam, hàm ý một làn gió mới đến từ phương Nam trong lần Bắc tiến và thu hút được số lượng khán giả ái mộ đáng kể.

Biến cố ập đến gia đình nhạc sĩ Phạm Đình Chương vào đầu thập niên 60 khiến cho xẻ đàn, tan nghé. Nhạc sĩ Phạm Đình Chương chia tay tài tử Khánh Ngọc và chọn lối sống khép kín, hầu như cắt đứt mọi sự liên lạc với bằng hữu. Gia đình Phạm Duy cũng rời đại gia đình Thăng Long ở đường Bà Huyện Thanh Quan và chuyển về cư xá Chu Mạnh Trinh. Những sáng tác sau đó của nhạc sĩ Phạm Đình Chương ít ỏi hơn nhưng mang đậm nét u sầu như “Người đi qua đời tôi”, “Khi cuộc tình đã chết”. Tuy vậy, ban hợp ca Thăng Long vẫn thu dĩa, thu băng và tiếp tục trình diễn ở phòng trà Đêm Màu Hồng, góc đường Tự Do và Nguyễn Huệ. Được sự ân cần mời mọc của nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông vào cuối năm 1974, ban Thăng Long cùng tiếng hát Thái Thanh góp vào đời sống âm nhạc cuốn băng Sơn Ca số 10 với sự phụ họa của 3 dàn nhạc danh tiếng nhất Sài-Gòn. 

Miền Nam Việt-Nam rơi vào tay cộng sản vào tháng tư năm 1975 khiến cho mỗi người đi mỗi ngả. Thái Thanh kẹt lại ở Việt-Nam và im tiếng suốt 10 năm dài. Ca nhạc sĩ Hoài Bắc Phạm Đình Chương vượt biển và đến được Hoa-Kỳ năm 1979. Hoài Trung di tản kịp thời và thành lập ban Thăng Long hải ngoại năm 1976 với nghệ sĩ Vũ Huyến (thành viên của ban AVT hải ngoại) và cô cháu gái, ca sĩ Mai Hương. Ca sĩ Hoài Trung vẫn phong độ như ngày nào với lối trình diễn xuất sắc, giả tiếng ngựa hí vang lộng trong bài “Ngựa phi đường xa” hay tiếng chim kêu, vượn hú qua nhạc phẩm “Sáng rừng”, v.v..

Mùa xuân năm 1987, đoàn ca nhạc Gió Nam từ miền Nam California lưu diễn các nước Tây Âu và nhất là để góp sức ủng hộ phong trào vượt biển. Khán giả yêu nhạc đã có dịp sống lại không khí thanh bình của Sài-Gòn một thuở với ban hợp ca Thăng Long (Hoài Trung, Hoài Bắc và Mai Hương) và ban hợp ca Tiếng Tơ Đồng (Kim Tước, Mai Hương và Quỳnh Giao) cùng những nhạc phẩm ghi đậm nét son của nền âm nhạc tự do Việt-Nam Cộng Hòa.

Năm 1991, ca nhạc sĩ Hoài Bắc Phạm Đình Chương lìa đời ở tuổi 62. Năm 2002, ca sĩ Hoài Trung tạ thế ở tuổi 83. Ca sĩ Thái Thanh, linh hồn của ban hợp ca Thăng Long, qua đời lặng lẽ trong đầu mùa đại dịch. Cuối năm đó (2000), ca sĩ Mai Hương cũng rời xa trần thế. Năm tháng phôi phai, người muôn năm cũ dù đã thật xa nhưng những đóng góp cho nền âm nhạc Việt-Nam của ban hợp ca Thăng Long sẽ được ghi nhớ và còn sống mãi với thời gian. 

TV, 02.03.2026