Pho Tượng Và Con Người

Nguyễn Việt Hùng

Ngày còn nhỏ, tôi cứ tưởng chỉ có trẻ con mới thích truyện thần tiên.

Lớn lên mới biết người lớn còn thích thần tiên hơn trẻ con.

Trẻ con tin ông Bụt chui ra từ trong quả thị, tin cô Tấm chết đi sống lại, tin Thạch Sanh một mình chém được chằn tinh. Nhưng trẻ con lớn lên thì hết tin. Chỉ có người lớn là càng lớn càng say mê dựng tượng, đúc thánh, rồi bắt cả thiên hạ phải tin rằng những nhân vật được đặt lên bàn thờ lịch sử chưa bao giờ biết buồn, biết giận, biết yêu, biết ghét, biết cô đơn, biết ham muốn, biết sai lầm, tóm lại, chưa bao giờ mắc phải cái căn bệnh rất khó chữa gọi là… làm người.

Tôi kính phục Abraham Lincoln không phải vì ông hoàn hảo.

Tôi kính phục Winston Churchill không phải vì ông không có tật xấu.

Tôi kính phục Albert Einstein không phải vì mái tóc ông lúc nào cũng ngay ngắn hay đời tư ông sạch sẽ như tờ giấy chứng nhận hạnh kiểm.

Tôi kính phục họ vì họ là những con người bằng xương bằng thịt, cũng hỉ, nộ, ái, ố, cũng có lúc sáng suốt, lúc hồ đồ, nhưng vẫn làm được những điều phi thường.

Sự vĩ đại, theo tôi, không nằm ở chỗ một người chưa bao giờ vấp ngã.

Nó nằm ở chỗ người ấy từng là một con người bình thường mà vẫn có thể đứng lên làm được những việc khác thường.

Nhưng nghĩ như vậy ở một số nơi có khi lại là… suy thoái tư tưởng.

****

Mấy ngày nay, thiên hạ ồn ào quanh một cuốn sách tựa đề là “Chuyện với Thanh” kể chuyện về ông Hồ Chí Minh.

Chuyện ồn ào không phải vì tác giả ông Nguyễn Thành Nam là một nhà hoạt động chống chính quyền.

Không phải ông là “phản động lưu vong”. Không phải là ông một người ngày đêm ngồi ở nước ngoài mài bàn phím để “chống phá quê hương”.

Trớ trêu thay, ông là một người vốn nổi tiếng ca tụng Đảng, ca tụng chế độ và ca tụng chính nhân vật mà mình viết.

Nói nôm na, ông không phải là người đập tượng.

Ông là người mang khăn lau tượng.

Chỉ có điều trong lúc lau tượng, ông lỡ để người ta nhìn thấy dưới lớp sơn son thếp vàng vẫn còn thấp thoáng hình dáng của một con người.

Thế là có chuyện.

Ở Việt Nam, chửi Đảng hay “nói xấu” lãnh đạo thì nguy hiểm lắm, chuyện đó ai cũng biết.

Nhưng khen Đảng và khen lãnh đạo mà khen không đúng bài, không đúng nhịp, không đúng tông, thì có khi còn nguy hiểm hơn.

Chửi sai thì còn có thể hiểu là đứng bên “thế lực thù địch”.

Nhưng khen sai mới đáng sợ, bởi anh đang đứng trong hàng ngũ mà bỗng nhiên… hát lệch một nốt.

Dàn đồng ca đang hát “muôn năm”, anh lại lỡ hắng giọng.

Thế là cả hội trường quay sang nhìn anh như vừa nghe tiếng súng.

****

Tác giả có lẽ tưởng viết sách là kể lại điều mình tìm hiểu.

Người biên tập có lẽ tưởng nhiệm vụ của mình là sửa câu, sửa chữ.

Người kiểm duyệt có lẽ tưởng đã đọc kỹ thì có thể cho in.

Người phát hành có lẽ tưởng sách được cấp phép thì đem bán.

Người giới thiệu có lẽ tưởng sách ca ngợi thì cứ việc vỗ tay.

Hóa ra tất cả đều hiểu sai nghề nghiệp.

Viết sách ở xứ ta không chỉ cần biết chữ.

Còn phải biết xem thời tiết.

Hôm nay chi tiết ấy là gió nhẹ.

Ngày mai nó có thể trở thành áp thấp nhiệt đới.

Ngày kia, qua một cuộc họp nào đó, nó biến thành bão cấp mười hai.

Người viết bị cuốn đi.

Người biên tập bay theo.

Người duyệt sách tốc mái.

Người phát hành ngập tới cổ.

Người từng đứng giới thiệu sách hôm trước, hôm sau có khi phải giải thích tại sao mình đã cười, đã vỗ tay và đã chụp hình bên cạnh cuốn sách “nguy hiểm” ấy.

Ở một đất nước bình thường, một cuốn sách có vấn đề thì người ta thu hồi sách, sửa sai, tranh luận hoặc phản biện.

Ở một nơi có trí tưởng tượng phong phú hơn, cuốn sách vừa đặt lên bàn đã có thể mọc thêm chân, chạy thẳng vào hồ sơ hình sự, kéo theo một đoàn người từ tác giả, biên tập, kiểm duyệt, phát hành cho đến những ai đã từng ca tụng nó….vào tù.

Tội lỗi ở đây có sức lây lan rất mạnh. Nó giống bệnh tiêu chảy. Sáng còn khỏe mạnh, trưa bắt đầu đau bụng, chiều đã chạy không kịp.

Chỉ khác một điều: bệnh tiêu chảy còn có thuốc cầm.

Còn bệnh bị quy chụp thì đôi khi bác sĩ cũng giả vờ không nghe máy.

****

Điều gây sóng gió trong cuốn sách, theo những gì người ta tranh cãi, không phải chuyện tác giả chửi bới hay hạ nhục ông Hồ Chí Minh.

Ông chỉ lỡ kể nhân vật lịch sử ấy bằng một vài nét quá giống con người.

Chẳng hạn cách diễn đạt một cuộc ra đi cứu nước nghe gần với ngôn ngữ của một chuyến phiêu lưu hay “đi phượt” thời nay.

Chẳng hạn gợi ra rằng một lãnh tụ cũng có đời sống riêng, có tình cảm, có những nhu cầu bình thường của một người đàn ông.

Thế là thiên hạ giật mình.

Không phải vì những câu hỏi ấy hoàn toàn mới.

Trong thời đại Internet, tư liệu, hồi ký, sách báo và những tranh luận quanh đời tư các nhân vật lịch sử đã nằm đầy trên mạng. Chỉ cần một chiếc điện thoại, một đường truyền internet không quá chậm và một ngón tay chưa bị yêu cầu đứng nghiêm, người ta có thể tìm thấy đủ thứ.

Nhưng điều đã tồn tại bên ngoài hàng chục năm không có nghĩa là được phép bước vào trong một cuốn sách xuất bản chính thức trong nước.

****

Tôi không hiểu tại sao việc một vĩ nhân từng là con người lại có thể làm giảm sự vĩ đại của họ.

Một người có vợ thì không thể cứu nước sao?

Một người có con thì không thể làm cách mạng sao?

Một người có tình cảm, giận dữ, cô đơn hay những nhu cầu rất đời thường thì lập tức mất hết công lao sao?

Nếu câu trả lời là có, thì sự vĩ đại ấy mong manh quá.

Mong manh đến mức chỉ cần một tấm hình cũ, một lá thư riêng hay một mẩu hồi ký xuất hiện là cả tượng đài rung rinh.

Còn nếu một người thật sự vĩ đại, thì việc thừa nhận họ từng yêu, từng giận, từng sai, từng có những phút rất người chỉ khiến câu chuyện của họ chân thật hơn.

Một người không có hỉ nộ ái ố không phải là vĩ nhân.

Đó là… máy điều hòa.

Máy điều hòa cũng không vui, không buồn, không yêu, không ghét. Nhưng ít nhất nó còn cho phép người khác điều chỉnh nhiệt độ.

Thánh nhân do tuyên truyền tạo ra thì không.

Nhiệt độ phải giữ đúng mức đã quy định.

Ai thấy nóng cũng phải nói mát.

Ai đang run cũng phải báo cáo rằng thời tiết rất ấm áp.

****

Có lẽ người ta sợ phần “người” vì phần ấy khó kiểm soát.

Một pho tượng rất dễ quản lý.

Đặt đâu đứng đó.

Không cãi. Không yêu. Không có nhu cầu sinh lý.

Không có vợ con. Không để lại thư riêng.

Không kể chuyện khác với sách giáo khoa.

Không bất ngờ xuất hiện trong một tài liệu vừa được giải mật.

Pho tượng chỉ cần được lau bụi, sơn lại và thỉnh thoảng tổ chức lễ dâng hoa.

Con người thì phiền phức hơn.

Con người có quá khứ. Có mâu thuẫn.

Có ham muốn. Có lúc cao thượng, có khi nhỏ nhen.

Có những quyết định đúng và những lựa chọn sai.

Có những điều muốn công bố và những chuyện muốn chôn theo mình xuống đất.

Bởi vậy, biến một nhân vật lịch sử thành thánh không hẳn là để tôn kính họ.

Đôi khi chỉ là để người đời sau khỏi phải nghiên cứu họ.

Nghiên cứu cần tài liệu.

Thờ phụng chỉ cần nhang.

***

Người Việt Nam ngày nay muốn an thân có lẽ nên học theo ba con khỉ nổi tiếng:

Không nghe. Không nhìn. Không nói.

Nhưng ba con ấy đã lỗi thời.

Thời đại kỹ thuật số cần bổ sung ít nhất hai con nữa.

Con thứ tư: không bấm “thích”.

Con thứ năm: không suy nghĩ thành tiếng.

Tốt hơn nữa, hãy mua một chiếc điện thoại thông minh rồi dùng nó như điện thoại bàn.

Chỉ nghe người nhà gọi hỏi tối nay ăn gì.

Không đọc tin. Không bình luận.

Không chia sẻ. Không nhấn tim.

Nếu vô tình thấy một chuyện bất công thì nhắm mắt.

Nếu nghe ai bị bắt thì bịt tai.

Nếu trong đầu nảy ra một câu hỏi thì nuốt xuống.

Nuốt không trôi thì uống thêm nước.

Miễn đừng viết lên mạng.

Muốn sống lâu, ngoài tập thể dục, ăn ít muối và kiểm tra huyết áp, có lẽ còn phải kiểm tra định kỳ… quan điểm.

****

Nhưng sống như vậy thì buồn lắm.

Một xã hội mà người ta chỉ an toàn khi không nghe, không thấy, không nói và không suy nghĩ thành tiếng thì không còn là một cộng đồng của những công dân.

Nó là một phòng trưng bày tượng sáp.

Ai cũng đứng đúng tư thế.

Ai cũng giữ nguyên nét mặt.

Không ai cãi nhau. Không ai đặt câu hỏi.

Không ai bị đau bụng vì đã lỡ ăn phải sự thật.

Chỉ có điều tượng sáp thì không làm nên lịch sử.

Con người mới làm nên lịch sử.

Mà đã là con người thì phải có hỉ nộ ái ố, có đúng có sai, có cao cả có tầm thường.

Che giấu phần người không làm một vĩ nhân lớn hơn.

Nó chỉ làm lịch sử nhỏ lại.

****

Có người bảo những chuyện riêng tư ấy không quan trọng.

Có thể đúng.

Nhưng nếu không quan trọng, tại sao người ta lại sợ đến vậy?

Nếu chuyện một lãnh tụ có đời sống tình cảm là hoàn toàn vô nghĩa, thì cứ để các nhà nghiên cứu tranh luận.

Nếu một cách diễn đạt trong sách là vụng về, thì sửa.

Nếu tư liệu sai, thì bác bỏ bằng tư liệu đúng.

Nếu lập luận yếu, thì phản biện.

Một sự thật mạnh không cần nhà tù bảo vệ.

Một hình tượng vững không cần cả guồng máy lao ra chống đỡ chỉ vì vài câu chữ.

Chỉ có những chiếc bình rất dễ bể mới bắt mọi người đi ngang phải rón rén.

****

Tôi không biết kết cục cuối cùng của những người liên quan đến cuốn sách sẽ ra sao.

Nhưng tôi biết từ nay, những người viết sách ở Việt Nam sẽ học được thêm một bài học.

Đừng hỏi tài liệu nói gì.

Hãy hỏi điều gì được phép nói.

Đừng viết điều mình tin là đúng.

Hãy viết điều người duyệt muốn tin.

Đừng kể nhân vật lịch sử như một con người.

Hãy trả họ về đúng vị trí an toàn nhất:

Trên bệ đá. Không vợ. Không con. Không yêu.

Không giận. Không đói. Không khát. Không đi vệ sinh.

Không có bất cứ nhu cầu sinh học nào có thể làm tổn thương sự nghiệp cách mạng.

Một vị thánh hoàn hảo đến mức nếu đem khám sức khỏe, bác sĩ cũng không tìm thấy… mạch.

*****

Ngày xưa người ta nói sự thật mất lòng.

Ngày nay sự thật không chỉ mất lòng. Nó có thể làm mất chức.

Mất việc. Mất tự do. Thậm chí làm liên lụy cả những người từng in, bán, đọc và vỗ tay cho nó.

Bởi vậy, ở Việt Nam, bị quy chụp đôi khi cũng dễ như mắc bệnh tiêu chảy.

Không cần báo trước. Không cần đúng mùa.

Không cần biết hôm qua anh đã ăn món gì.

Và cách phòng bệnh tốt nhất vẫn là:

Không nghe. Không nhìn. Không thấy. Không nói.

Nhưng tôi nghĩ còn một cách khác.

Hãy ngừng phong thánh cho con người.

Hãy trả lịch sử về cho lịch sử.

Hãy để vĩ nhân được quyền từng là người, với tất cả hỉ, nộ, ái, ố, với cả phần cao cả lẫn phần đời thường.

Bởi một con người đã được trả về đúng hình hài của mình không hề nhỏ đi.

Chỉ có pho tượng là thấp xuống.

***

Có những pho tượng không sợ mưa.

Không sợ nắng. Không sợ thời gian.

Chúng chỉ sợ một điều.

Một ngày nào đó, người ta phát hiện pho tượng ấy từng là… một con người.

8/3/26
HVN
(viết mà chơi)