Lời Giới Thiệu

Hai tiếng Petrus Ký ngắn gọn đã đi sâu vào lòng người dân Miền Nam từ hơn thế kỷ nay và sẽ còn ở đó mãi mãi cho dù người ta có cố tình xóa đi hay tìm mọi lý do để dìm xuống. Hai tiếng thân yêu đó là tên rút ngắn của nhà bác học Petrus Trương Vĩnh Ký, một nhà văn hóa nổi tiếng của vùng Đồng Nai Cửu Long, một người đã có nhiều công lớn trong việc hình thành nền học thuật mới ở Nam Kỳ Lục Tỉnh vào cuối thế kỷ thứ XIX.
Tuy sinh ra và lớn lên trong xã hội nho giáo cổ truyền nhưng ông có cái cơ duyên được gởi đi học ở ngoại quốc từ thuở nhỏ, được sớm hấp thụ văn minh Tây phương ngay trong lúc tất cả những người có học thức khác cùng lứa tuổi với ông ở Việt Nam đều đã không học được gì hơn là sôi kinh nấu sử, hay là học nằm lòng Tứ Thư với Ngũ Kinh và Bắc sử mà từ hơn sáu thế kỷ qua giới trí thức sĩ phu Việt Nam đã từng được uốn nắn trau dồi. Nhờ ở môi trường khai phóng của những trường học có tính cách ít nhiều quốc tế ở hải ngoại mà ông đã sớm có tầm nhìn xa và sự hiểu biết sâu rộng về sự vật cũng như hướng đi của nhân loại trong thế kỷ sắp tới, vượt hẳn cái nhìn thiển cận và sự hiểu biết đóng kín
trong cái khung nho học cổ truyền bế môn tỏa cảng với tinh thần dân tộc độc tôn mà hậu quả chính là sự kỳ thị, đặc biệt là kỳ thị tôn giáo và kỳ thị chủng tộc. Vốn rất thông minh lại có thêm môi trường thuận tiện để học hỏi ông sớm đắc thủ nhiều kiến thức sâu rộng trong nhiều lãnh vực. Về ngôn ngữ ông biết rất nhiều thứ  tiếng từ Âu sang Á. Ngôn ngữ là cửa ngõ đi vào văn hóa của một giống dân, biết được tiếng nước nào là bắt đầu biết được phong tục tập quán, tín ngưỡng, tư tưởng của người dân xứ đó. Petrus Ký biết hơn mười thứ tiếng thành ra ông có thể là người biết nhiều nền văn hóa khác nhau của nhiều giống người khác nhau trên thế giới chớ không chỉ biết có văn hóa Trung Hoa như hầu hết các nhà nho cùng thời. Ông có cơ hội tiếp xúc với nhiều nhà trí thức Âu Châu, có dịp chứng kiến sự tân tiến và phồn vinh của các xã hội văn minh tựa trên những khám phá và sáng chế về kỹ thuật, ông biết được cách học hỏi suy luận chặt chẽ của khoa học, và đó là cái vốn tân học rất cần thiết mà ông đã dùng để dìu dắt, hướng dẫn người dân Việt tiến lên hàng các nước văn minh trên thế giới.
Trên hoạn lộ cũng như trên đường khoa cử, địa vị của ông hết sức khiêm nhường. So với các nhà nho cùng thời, ông không có bằng tiến sĩ như Nguyễn Khuyến, kể cả bằng tú tài như Trần Tế Xương ông cũng không có, ông không được làm Tổng Đốc hay Thượng Thơ gì cả nhưng sự nghiệp văn hóa của ông thật là phong phú và cần thiết cho xã hội Việt Nam lúc bấy giờ hơn sự nghiệp văn chương và chính trị của các nhà nho cùng thời rất nhiều. Chỉ cần có câu trả lời cho những câu hỏi sau đây là người đời sau có thể biết được địa vị của ông quan trọng thế nào đối với nền văn hóa nước nhà:
Ai là người đầu tiên dùng chữ Quốc Ngữ trong địa hạt sáng tác, biên soạn trong văn học? Ai là người đầu tiên viết câu văn xuôi thay cho văn biền ngẫu trong việc sáng tác văn chương Việt Nam? Ai là người Việt Nam đầu tiên làm báo đúng với ý nghĩa làm báo theo Tây phương hồi cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam? Ai là người đầu tiên biết thật nhiều về các nước và dân tộc khác từ Á sang Âu? Ai là người Việt Nam đầu tiên được chọn vào danh sách 18 nhà bác học thế giới hồi cuối thế kỷ XIX? Câu trả lời cho tất cả những câu hỏi đó là Petrus Trương Vĩnh Ký. Ông là người đầu tiên tức cũng là người “khai đường mở lối” cho những sự việc nói trên. Tên tuổi của ông không phai mờ trong văn hóa/văn học sử nước Việt.
Ông mất vào tháng 9 năm 1898. Ba mươi năm sau, năm 1928, tên ông được chọn để đặt cho trường trung học lớn nhất và cũng là trường trung học duy nhất có đến bậc Tú Tài dành cho học sinh toàn Miền Nam nước Việt. Đó là Lycée (trung học Đệ Nhị Cấp) Petrus Trương Vĩnh Ký. (Trường đã bắt đầu khai giảng hồi niên khóa 1926-27 nhưng với danh xưng Collège de Cochinchine). Từ đó đến 1975, trường đã đào tạo không biết bao nhiêu trí thức tân học cho xứ sở, nhất là cho Miền Nam Việt Nam. Cũng từ đó tên Petrus Ký càng đi sâu vào lòng người dân ở đây.
Sau ngày Việt Nam Cộng Hòa sụp đổ, chế độ mới vừa lên, trong những ngày say sưa với chiến thắng lớn lao bằng vũ lực, đã áp dụng một chính sách văn hóa hẹp hòi đối với Miền Nam. Người ta quyết tâm xóa bỏ văn hóa Miền Nam bằng cách xóa đi những danh xưng tiêu biểu của nền văn hóa đó. Từ đó người ta tìm vạch những sơ hở trong đời tư của Petrus Ký để kết tội ông, cốt để dìm ông xuống, để xóa bỏ cả công trình văn hóa mà ông đã cống hiến cho nhân loại, cho Việt Nam, nhất là cho người dân Miền Nam. Tuy nhiên, cũng từ đó có nhiều bài viết về con người, cuộc đời, và sự nghiệp văn hóa của ông hơn.
Trong vòng mười năm nay nhiều bài viết giá trị về Petrus Ký đã được đăng rải rác trên nhiều đặc san và báo chí. Những bài viết giá trị này đáng được gom góp lại in thành một quyển sách nói về Petrus Trương Vĩnh Ký. Đó là sự mong mỏi của rất nhiều người, nhất là những người trực tiếp liên hệ tới trường Petrus Ký như các cựu học sinh, các hội ái hữu Petrus Ký, các phụ huynh, các nhà làm văn hóa (thật sự vì văn hóa), và một số lớn người dân Nam Việt. Mong muốn thì rất nhiều người mong muốn, nhưng nhúng tay vào làm thì ít có người có đủ hy sinh về thì giờ và tiền bạc để làm. Hơn nữa, tuy nói là gom góp những bài đã được đăng ở các nơi rồi in ra thôi, nhưng thật sự công việc này không giản dị, dễ dàng như phần đông chúng ta nghĩ. Gom góp không có nghĩa là đụng đâu lấy đó, càng không có nghĩa là được bao nhiêu trong tay hay bấy nhiêu. Gom góp ở đây bao hàm ý nghĩa sưu tầm cho đầy đủ, nhận định kỹ càng, chọn lựa chính chắn. Từng ấy công việc không phải dễ dàng, đơn giản để ai cũng có thể làm được. Tuy nhiên dù việc khó đến đâu rồi thì cũng có người có đủ khả năng và nhiệt tâm để thực hiện. Tiến sĩ Trần Văn Đạt, cựu chuyên gia tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc cùng với Lê Thành Lân, cựu hội trưởng hội Petrus Ký Nam Cali, và giáo sư Phạm Hồng Đảnh là những người cựu học sinh Petrus Ký có nhiều nhiệt tâm và khả năng đứng ra làm công việc lớn lao có nhiều lợi ích này. Trong bức thơ gởi các tác giả để xin phép cho in lại bài viết về Petrus Ký, Lê Thành Lân viết: “Với sự khuyến khích của nhiều thân hữu và cựu học sinh P. Ký, chúng tôi, anh Phạm Hồng Đảnh, anh T.S. Trần Văn Đạt, cựu học sinh P. Ký (1955-61) và cựu chuyên gia của Tổ Chức Lương Nông LHQ, dự tính soạn thảo một Tuyển Tập về “Hiện Tượng Trương Vĩnh Ký”, với nội dung gồm một số bài vở chọn lọc được xuất bản trong các đặc san và báo chí trong thập niên vừa qua. Mục đích chính của quyển sách này là nhằm đóng góp một phần nhỏ vào tủ sách về cụ Trương Vĩnh Ký, một nhà Bác Học đáng kính mến, có công lớn trong nền văn hóa Việt Nam; cũng như muốn nói lên những tiếng nói chân thành nhằm khôi phục vai trò và chỗ đứng xứng đáng cho bậc hiền tài này trong lịch sử nước nhà.” Theo dự tính thì quyển sách gồm có 27 bài viết tất cả chia thành bốn phần. Phần I liên hệ tới hoàn cảnh và buổi thiếu thời của P. Ký. Phần này có hai bài. Phần II liên hệ tới sự nghiệp của P. Ký. Phần này là phần chánh, phần quan trọng nhất với tất cả 14 bài. Phần III với tiêu đề Trương Vĩnh Ký Và Công Luận, gồm 9 bài. Phần IV nói đến tinh thần Petrus Ký, gồm có 2 bài. Sau hết Phần V là phần Phụ Lục. Đọc qua tựa đề những bài viết trong phần II người ta có thể thấy địa vị to tát của Petrus Ký về phương diện văn hóa trong lòng người trí thức Miền Nam. Đối với họ ông là “Nhà Văn Hóa Lỗi Lạc”, “Nhà Bác Học Đa Năng, Nhà Ái Quốc Khả Kính”, “Một Nhà Văn Hóa Lớn, Một Nhà Bác Ngữ Học Lỗi Lạc”, “Nhà Thông Thái Và Nhà Giáo Dục”, “Một Tâm Hồn Bác Học Và Ái Quốc Cô Đơn”, “Nhà Giáo Dục Học”, “Nhà Văn Hóa Giáo Dục Nhân Bản”. . .
Ngày nay tuy trường đã bị đổi tên nhưng học sinh Petrus Ký và phụ huynh học sinh Petrus Ký ở đâu cũng có. Tên tuổi của ông vẫn luôn sáng chói trong lòng những người có liên hệ tới trường Petrus Ký. Tên tuổi của ông cũng luôn sáng chói đối với những người thật tâm làm văn hóa cũng như đối với phần đông người dân Nam Việt. Việc làm của Lê Thành Lân, Trần Văn Đạt và Phạm Hồng Đảnh đã cho thấy tấm lòng của anh em Petrus Ký cũng như của người dân Nam Việt đối với cái nôi trí thức Miền Nam cũng như đối với nhà bác học đã đem nền văn hóa nhân bản khai phóng về cho người dân Nam Việt hồi cuối thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX.
Là một cựu học sinh Petrus Ký, cũng là cựu giáo sư và cựu hiệu trưởng của trường này, và với chức vụ hiện thời là cố vấn đặc biệt cho hai hội Ái Hữu Petrus Ký Bắc và Nam California, tôi vô cùng hãnh diện và hân hoan giới thiệu soạn phẩm “HIỆN TƯỢNG TRƯƠNG VĨNH KÝ” với toàn thể anh chị em Petrus Ký ở khắp nơi và với tất cả những ai còn nghĩ đến văn hóa nhân bản, khai phóng của Miền Nam nước Việt.

Nguyễn Thanh Liêm, Ph.D.
Cựu Thứ Trưởng Bộ Văn Hóa Giáo Dục và Thanh Niên Việt Nam Cộng Hòa
Đương kim Chủ Tịch hội Tả Quân Lê Văn Duyệt Foundation,
Chủ biên Tập San Đồng Nai Cửu Long và Tiền Giang Hậu Giang