Nỗi oan của ông Petrus Ký.

Đoàn Xuân Thu

(Nguồn: Phiemluan)

Trong lịch sử Việt Nam, có những nhân vật mà cuộc đời và sự nghiệp bị đặt dưới nhiều lăng kính chính trị khác nhau. Trương Vĩnh Ký là một trường hợp tiêu biểu. Ông là một học giả có kiến thức uyên bác về ngôn ngữ, văn hóa và nhiều lĩnh vực học thuật, nhưng đồng thời cũng là nhân vật gây tranh luận vì những hoạt động của ông trong thời kỳ thực dân Pháp xâm lược và cai trị Việt Nam.

Điều đáng nói là khi đánh giá một nhân vật lịch sử, người ta cần dựa vào tài liệu, hành động và hoàn cảnh cụ thể, chớ không thể chỉ dựa vào một danh xưng rồi kết luận về cả cuộc đời người đó.

Tôi muốn đặt ra một giả thuyết liên quan đến tên gọi Petrus Ký, một chi tiết tưởng nhỏ nhưng có thể dẫn đến những câu hỏi lớn hơn về cách ghi tên, ảnh hưởng văn hóa Pháp và cách diễn giải lịch sử. Phải chăng việc thực dân Pháp sử dụng hình thức Pétrus thay cho Petrus đã cố ý một cách có chủ tâm khiến người đời hiểu lầm rằng ông Trương Vĩnh Ký mang một tên Pháp? Và nếu sự nhập nhằng ấy từng được sử dụng trong những diễn giải chính trị về sau, liệu có phải danh tiếng của một học giả đã chịu thêm một nỗi oan khiên?

Xin nói rõ ngay từ đầu: đây là giả thuyết và nhận định của người viết, không phải một sự kiện đã có đủ chứng cứ lịch sử để xác nhận. Muốn đi đến kết luận, chúng ta phải khảo cứu những tài liệu đương thời, thay vì lấy nghi vấn làm bằng chứng.

1. Petrus là Latin, Pierre mới là tiếng Pháp.

Trước hết, cần làm sáng tỏ vấn đề ngôn ngữ.

Petrus là hình thức Latin của tên Phêrô, tương ứng với Pierre trong tiếng Pháp. Trong truyền thống Công giáo, tên Latin Petrus được sử dụng rộng rãi trong văn bản tôn giáo, học thuật và những văn bản chính thức. Vì vậy, một người mang tên thánh Petrus không nhất thiết phải đổi thành Pierre khi sống trong môi trường Pháp ngữ.

Đây là điểm cần phân biệt rõ: tên thánh có nguồn gốc Latin, cách ghi tên trong văn bản tiếng Pháp và tên riêng theo tập quán Pháp không phải lúc nào cũng là một.

2. Vậy Pétrus là gì? Đó có phải là một tên Pháp độc lập, hay chỉ là một hình thức ghi tên Petrus có thêm dấu sắc trong một số tài liệu?

Muốn trả lời chính xác, cần khảo sát nguồn gốc của cách viết ấy, niên đại xuất hiện và quy ước của từng loại văn bản. Không thể chỉ nhìn thấy dấu sắc rồi khẳng định Pétrus là tên Pháp; nhưng cũng không thể chỉ căn cứ vào sự khác biệt ấy mà kết luận người Pháp cố ý sửa tên ông.

Tuy nhiên, chính sự khác biệt này đặt ra một câu hỏi đáng nghiên cứu: vì sao người ta không dùng Pierre, hình thức tiếng Pháp tương ứng thông dụng, mà lại có những tài liệu ghi Pétrus?

Đó là câu hỏi có cơ sở để khảo cứu, nhưng câu trả lời phải đến từ sử liệu.

Phải chăng có sự nhập nhằng của chánh quyền thực dân Pháp về tên gọi của ông?

Theo cách hiểu của tôi, điều đáng quan tâm trong giả thuyết này không chỉ nằm ở dấu sắc, mà còn ở khả năng người đọc hiểu sai nguồn gốc tên gọi.

Giả sử một người không biết Latin, không am hiểu truyền thống đặt tên của Công giáo, nhìn thấy tên Pétrus Trương Vĩnh Ký trong một tài liệu tiếng Pháp. Người ấy có thể nghĩ Pétrus là tên Pháp của ông, giống như một người Việt mang tên Henri trong môi trường Pháp ngữ.

Nhưng nếu Petrus vốn là tên thánh Latin của ông, thì cách hiểu ấy cần được kiểm tra lại. Việc một cái tên xuất hiện trong văn bản Pháp ngữ không tự động biến nó thành tên Pháp.

Từ đây, tôi đặt ra giả thuyết rằng cách ghi Pétrus có thể đã góp phần tạo nên sự nhập nhằng về danh xưng của ông Trương Vĩnh Ký. Nếu sự nhập nhằng đó được sử dụng để tạo ấn tượng rằng ông đã Pháp hóa tên tuổi, người đọc cần được cung cấp những chứng cứ rõ ràng hơn.

Tuy nhiên, cần thành thật nhìn nhận rằng chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh thực dân Pháp cố tình tạo ra cách ghi này nhằm phục vụ một kế hoạch chính trị. Cũng có khả năng đây chỉ là một quy ước hoặc thói quen ghi tên của người viết. Muốn xác định, phải tìm được những văn bản sớm nhất có ghi Petrus và Pétrus, rồi đối chiếu với chữ ký, thư từ và hồ sơ của chính Trương Vĩnh Ký.

Một giả thuyết lịch sử có giá trị không phải vì nó nghe hấp dẫn, mà vì nó mở ra một câu hỏi có thể kiểm chứng bằng tài liệu.

Người Pháp có thể gọi ông là Pierre hay không?

Nếu muốn chuyển tên Petrus sang hình thức tiếng Pháp thông dụng, người ta có thể dùng Pierre. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi người mang tên thánh Petrus đều phải đổi thành Pierre khi sống dưới thời Pháp thuộc.

Một người Việt theo Công giáo có thể giữ tên thánh Latin, đồng thời sử dụng họ tên Việt trong giao tiếp và văn bản.

Người Pháp cũng có thể giữ nguyên tên riêng của người Việt thay vì dịch nó sang tiếng Pháp. Do đó, việc không dùng Pierre chưa đủ để chứng minh có một dụng ý chính trị.

Dẫu vậy, câu hỏi của tôi vẫn là: nếu Pétrus được trình bày như một tên Pháp, căn cứ nào cho cách giải thích ấy? Ai là người đầu tiên sử dụng hình thức này? Nó xuất hiện từ khi ông còn đi học trong trường dòng, hay chỉ xuất hiện trong những tài liệu về sau? Chính ông Trương Vĩnh Ký ký tên mình như thế nào?

Đặc biệt, cần phân biệt người đặt tên với người ghi tên. Nếu một linh mục đã ghi tên ông trong hồ sơ tôn giáo, điều đó khác với việc một cơ quan hành chánh Pháp chủ động thay đổi tên ông. Không thể mặc nhiên quy mọi cách ghi tên trong thời thuộc địa cho một quyết định của chánh quyền thực dân.

Chỉ khi có chứng cứ về người lựa chọn cách viết, hoàn cảnh lựa chọn và mục đích của họ, chúng ta mới có thể đánh giá giả thuyết về sự Pháp hóa tên gọi.

Từ tên gọi đến bản án chính trị.

Tại sao tôi quan tâm đến một dấu sắc nhỏ bé như vậy? Bởi vì vấn đề không dừng lại ở ngôn ngữ. Nó còn liên quan đến cách người đời đánh giá Trương Vĩnh Ký.

Trong bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam, bất cứ người Việt nào làm việc với chính quyền thuộc địa cũng có thể trở thành đối tượng tranh luận. Trương Vĩnh Ký không nằm ngoài hoàn cảnh ấy. Những hoạt động, quan hệ và lựa chọn của ông cần được nghiên cứu nghiêm túc, kể cả những việc có thể bị phê phán.

Nhưng phê phán một nhân vật lịch sử phải dựa trên việc làm cụ thể. Không thể từ một tên gọi mà suy ra quốc tịch, lập trường chính trị hay lòng trung thành của người mang tên ấy.

Một người có tên thánh Latin không vì thế mà trở thành người Pháp. Một người không mang quốc tịch Pháp cũng không vì thế mà đương nhiên đứng ngoài mọi hoạt động của bộ máy thuộc địa. Quốc tịch và sự cộng tác chính trị là hai vấn đề khác nhau, phải được chứng minh bằng những loại tài liệu khác nhau.

Nếu có người sử dụng tên Pétrus để tạo ấn tượng rằng Trương Vĩnh Ký đã trở thành một người Pháp về văn hóa hay chính trị, lập luận ấy cần được xem xét cẩn thận. Nhưng nếu muốn khẳng định chính quyền thực dân cố tình tạo ra sự nhập nhằng để sử dụng ông như một công cụ chính trị, chúng ta cũng phải đưa ra bằng chứng tương xứng.

Đối với cách diễn giải lịch sử của chế độ cộng sản, tôi cho rằng cũng cần áp dụng cùng một tiêu chuẩn. Nếu một tài liệu chỉ dựa vào tên gọi hoặc một vài chi tiết tiểu sử để quy kết Trương Vĩnh Ký là tay sai của Pháp, thì cách lập luận ấy không đủ sức thuyết phục. Muốn chứng minh một sự cộng tác chính trị, phải đưa ra những hành động, văn bản và hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Ngược lại, không thể chỉ vì bất đồng với cách đánh giá của một tác giả mà kết luận mọi lời phê phán Trương Vĩnh Ký đều là xuyên tạc. Lịch sử không thể được bảo vệ bằng cách miễn trừ một nhân vật khỏi sự khảo cứu; lịch sử chỉ có thể được bảo vệ bằng sự công bằng trong việc sử dụng chứng cứ.

Nỗi oan của ông Petrus Ký?

Tôi gọi đây là nỗi oan của ông Petrus Ký, nhưng chữ oan ở đây trước hết là một câu hỏi về phương pháp đánh giá lịch sử. Nếu một nhân vật bị quy kết chỉ vì danh xưng, vì cách ghi tên hoặc vì những suy diễn không có chứng cứ, thì đó là một sự bất công cần được xem xét lại.

Tôi muốn nhấn mạnh giả thuyết của mình: phải chăng hình thức Pétrus đã góp phần khiến người đời hiểu lầm tên thánh Latin của Trương Vĩnh Ký là một tên Pháp, từ đó tạo thêm chất liệu cho những diễn giải chính trị về ông? Đây là điều đáng khảo cứu, chớ chưa thể xem là một âm mưu đã được chứng minh.

Muốn tìm câu trả lời, chúng ta cần đối chiếu hồ sơ rửa tội, tài liệu trường dòng, thư từ, chữ ký và những văn bản Pháp ngữ đương thời. Cần xác định hình thức nào xuất hiện trước, ai sử dụng, và liệu có chứng cứ nào cho thấy một sự thay đổi có chủ ý. Nếu không tìm được chứng cứ về động cơ, chúng ta phải chấp nhận rằng giả thuyết ấy vẫn còn bỏ ngỏ.

Tôi không chủ trương dùng một dấu sắc để minh oan toàn bộ sự nghiệp của Trương Vĩnh Ký. Tôi chỉ cho rằng một dấu sắc cũng không thể trở thành bằng chứng kết tội ông.

Một học giả phải được đánh giá bằng học thuật, hành động và những lựa chọn lịch sử của mình. Những điều đáng khen cần được ghi nhận; những điều đáng phê phán phải được chứng minh. Không nên biến tên gọi thành bản án, cũng không nên để định kiến chính trị thay thế cho công việc khảo cứu.

Nếu Petrus là tên thánh Latin của ông Trương Vĩnh Ký, thì cần giải thích rõ ràng nguồn gốc và cách sử dụng tên ấy.

Nếu Pétrus chỉ là một cách ghi trong tài liệu Pháp ngữ, cần xác định vì sao nó xuất hiện. Còn nếu có người cho rằng sự khác biệt ấy được tạo ra nhằm phục vụ một ý đồ chính trị, người ấy phải đưa ra chứng cứ.

Đó mới là con đường công bằng để tìm hiểu lịch sử.

Nỗi oan của ông Petrus Ký, nếu có, không thể được giải quyết bằng một lời khẳng định ngược lại với lời kết tội. Nó chỉ có thể được làm sáng tỏ bằng tài liệu, sự phân tích tỉnh táo và lòng tôn trọng sự thật.

Đoàn Xuân Thu.
Melbourne.
(Học sinh trường Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký năm 1963)