Bác sĩ Yersin và ba cuộc thám hiểm cao nguyên lúc 28 tuổi.

Kinh Bồng (Trần công Bình)

Alexandre Yersin, một bác sĩ y khoa, nhà vi khuẩn học, nhà thám hiểm có công lớn đối với thế giới và cả dân tộc Việt Nam.

Một bác sĩ trẻ, tốt nghiệp tiến sĩ y khoa năm 25 tuổi, gia nhập vào Viện Pasteur chỉ mới thành lập được một năm (1889). Nhưng, qua năm sau ông đã quyết định rời nước Pháp để làm bác sĩ trên tàu viễn dương Volga chạy tuyến Manila – Sài gòn. Trong thư viết cho mẹ, ông bày tỏ:

“Con sẽ không buồn nếu phải rời Paris vì con chán ngấy kịch nghệ, đám thượng lưu làm con kinh tởm, và ĐỜI MÀ KHÔNG ĐI THÌ CÒN GÌ LÀ ĐỜI “

chân dung Alexandre Yersin

Ông bắt đầu tự tổ chức những chuyến thám du cho mình ở Philippine và Nam Kỳ. Thời gian này Albert Calmette, một môn đệ khác của Pasteur có tìm ông để nổ lực thành lập viện Pasteur Sài Gòn. Lúc đó ông còn đang mãi mê với những chuyến lữ hành của mình. Năm sau ông lại chuyển sang làm việc trên tuyến hàng hải mới mở Sài gòn-Hải Phòng để đi dọc bờ biển hình chữ S của Việt Nam. Trên tàu ông tích cực học sử dụng kính lục phân,nghiên cứu trắc địa,ký họa địa hình bờ biển với sự hướng dẫn của vị thuyền trưởng và bổ sung kiến thức toán học để nghiên cứu thiên văn.

Tàu mỗi chuyến ra vào Nam-Bắc đều ghé Nha Trang. Chính vẻ đẹp hoang sơ, huyền bí của một vùng biển chưa ai từng khám phá đã giữ chân Yersin ; bởi lẽ cả Calmette từng đề nghị ông ở Sài gòn và Andre Loi môn đệ đầu tiên của Louis Pasteur từng tìm ông đi Úc để thành lập viện Pasteur, nhưng ông đều từ chối !

Năm 28 tuổi ông thôi việc ở công ty hàng hải và định cư sống ở Nha Trang.Ông cất một căn nhà gỗ ở Xóm Cồn, mở phòng khám bệnh và là người Âu châu đầu tiên hành nghề y tại đây. Ông chữa bệnh lấy tiền của người giàu, nhưng miễn phí cho dân nghèo. Dân chúng xóm Cồn gọi ông bằng một cái tên thân mật Việt Nam: Ông Năm.

Yersin ở Langbiang

Hàng ngày ông luyện tập chạy bộ ven bờ biển để có sức khỏe hầu thường xuyên đi những chuyến điền dã vào sâu trong núi, rừng Nha Trang, đến những làng người “Mọi”, học ngôn ngữ, săn bắn và chữa bệnh cho họ.

Ông muốn tìm một con đường bộ đi về Sài gòn nên đi ngựa đến Phan Rí, thuê người dẫn đường vào rừng, tình cờ lại phát hiện ra cao nguyên Di Linh, đến đây không thể đi tiếp, ông quay về Phan Thiết và trở về Nha Trang bằng thuyền.

Lúc này khi ở tuổi 29 ông lên kế hoạch tìm một con đường bộ đi từ Nha Trang băng qua dãy Trường Sơn để đến sông Mê Kong phía bên kia. Ngày 23.9.1892 ông dẫn đoàn thám hiểm 7 người, vài con ngựa, 2 con voi, một khẩu súng săn đi từ Nha Trang qua Ninh Hòa rồi lên Ban Mê Thuột.Ba tháng sau, đoàn đến Stung Treng bên bờ sông Mê Kong. Ông bán ngựa, voi rồi cùng đoàn lên thuyền độc mộc ngược dòng Mê Kong đến Phnom Penh. Bản đồ lộ trình di chuyển do ông vẻ cẩn thận được gởi về Luang Prabang ở Lào để đối chiếu với ghi chép của phái đoàn thám hiểm Pavie rồi được ông mang về Pháp. Ở lại Paris 3 tháng ông ghi danh học ở Đài Thiên Văn Montsouris. Vài tháng sau ông gia nhập Đoàn Y Sĩ Hải Ngoại để khỏi phải quá lo lắng về tài chính cho những chuyến thám hiểm .

Bản đồ ba chuyến thám hiểm của Yersin

Một năm sau, vào tháng 6 năm 1893, Toàn quyền Đông Dương Jean-Marie de Lanessan ủy nhiệm Yersin tổ chức đoàn thám hiểm đi bộ từ Biên Hòa ra Đồng Nai, lên Di Linh rồi cuối cùng khám phá ra Cao Nguyên Lâm Viên mà lần đi từ Phan Rang lên ông đã biết .Nhật ký ngày 21.6.1893 Yersin ghi nhận vài làng sắc tộc D’lac rải rác ở cao nguyên Langbiang. Sáu năm sau, toàn quyền Đông Dương Paul Doumer quyết định thành lập một khu nghỉ dưỡng nơi đây cho người Âu châu, đó chính là Đà Lạt. Trên đường trở về, ông bị cướp đâm phải tải thương bằng cáng đưa về Phan Rang, suýt chết.

Cuối năm 1893, ông dẫn một đoàn 54 người với một toán lính tập có súng thực hiện chuyến thám hiểm thứ ba. Lần này ông đi từ Biên Hòa lên Đà lạt đến cao nguyên Đắk Lắk vào Attopeu của Lào rồi đi ngược hướng đông ra biển.Ông đặt chân lên Đà Nẳng vào ngày 17.5.1894 tức mất gần 6 tháng trong chuyến đi .

Mê mẩn với những chuyến đi của Yersin, trong những lần tới lui công tác ở Nha Trang, tôi đã sắp xếp thời gian để đến một trong những nơi in dấu chân ông.

Dưới đây là bài văn ghi lại xúc cảm của tôi lần lên Hòn Bà, nơi còn di tích căn nhà gỗ ở trên đỉnh để ông quan trắc khu rừng quinquina ông trồng. Xin mời bạn đọc thưởng lãm.

Như sống trên mây …

(theo dấu chân lãng du của bác sĩ Yersin)

Lên đỉnh Hòn Bà đúng như là lên mây.

Nhà gỗ ở Hòn Bà.

Trưa hôm đó, sau khi ăn trưa với đại lý ở huyện Diên Khánh tỉnh Khánh Hòa, thay vì quay về Nha Trang tôi bảo tài xế phóng xe lên Hòn Bà. Đã từ lâu, tôi ngưỡng mộ vị bác sĩ nổi tiếng là nhà thám hiểm từng tìm ra Đà Lạt này. Trong một quyển sách viết về cuộc đời ông, có đề cập đến căn nhà gỗ do ông cất ở đỉnh Hòn Bà để làm nơi quan sát khu rừng Quinquina mà ông trồng để làm thuốc ký ninh trị sốt rét. Lần này đi công tác Nha Trang tôi quyết tâm đến đó, sau khi ghé mộ ông ở Suối Dầu hôm trước.

Đường đi lên núi quanh co như cùi chỏ tay. Anh tài xế cũng là loại người khoái đi chơi cảnh lạ nên mới nhận lời, chứ thực ra đó là lần đầu anh đến. Con đường mới chỉnh trang được vài tháng nhằm phát triển một khu du lịch sinh thái mà Tỉnh sẽ giao cho khách sạn Sài gòn Yasaki khai thác.

Nhưng quảng đường lên thực đẹp dù rằng các cua rất gắt ,từng đoạn rất ngắn, ngoằn nghèo, hơn cả ở Bạch Mã, hay Hải Vân mà tôi từng đi qua. Đây đó vẫn còn đá sạt lỡ chưa dọn đường trong trận mưa tuần trước. Tôi có hơi run khi nghe tài xế nói lần đầu lên đây, nhưng đã trót nên lại động viên ngược lại anh ta , nói dóc là bạn tôi mới lên về hai hôm (!)

Giữa đường dừng chân lội bộ 20 phút là đến con suối Đá Giăng . Tôi thò đầu ra cửa xe để phóng tầm mắt hướng về con suối, nhưng không dừng lại vì sợ trở xuống núi không kịp .

Suối Đá Giăng

Một cảnh thiên đường hiện ra trước mắt. Sừng sửng bên bờ vực là căn nhà bằng gỗ dầu màu đen được phục dựng nguyên mẫu ngôi nhà đã cất hồi năm 1913. Tôi bước vào trong nhà để hít thở cái không gian mà vị bác sĩ trẻ , mạo hiểm từng ở. Căn nhà toàn bằng gỗ, rộng, thoáng, nhưng đơn giản. Căn nhà cất cao nghệu , chỉ 1 lầu, nhưng phải tầm 7 đến 8 m chiều cao. Đứng trên bao lơn lầu, người ta có thể phóng tầm mắt nhìn ra một vùng núi thấp hơn phủ xanh bằng cây lâu năm. Từ đây nếu đặt ống dòm có thể thấy tận bờ biển Nha Trang. Chọn vị trí như thế vị bác sĩ sẽ có một tầm nhìn bao quát cả khu rừng Quinquina của ông.

Thả hồn trong cái không gian mát lạnh như Đà lạt, tôi thầm nghĩ con đường nhựa tôi vừa đi qua chắn chắn xưa kia chỉ bằng đất đỏ. Vị bác sĩ lên đây chỉ bằng ngựa và các phu khuân vác người dân tộc sẽ lỉnh kỉnh mang theo hành lý phục vụ cho ông. Trong cái không gian hoang dã này, ngoại trừ chiếc xe Toyota Camry là biểu hiện của thời hiện đại, còn ngoài ra khung cảnh như nguyên sơ thời bác sĩ Yersin từng ở đây.

Đang mơ màng trong cảnh trí thì tài xế giục về, sợ đường tối khó chạy. Tôi luyến tiếc cái khung cảnh bồng lai, mờ mờ sương gió , ngồi trên xe mà vẫn ngoái cổ nhìn căn nhà đen sừng sửng trên đỉnh núi …

Đường lên Hòn Bà

Bất chợt, giữa đường chúng tôi bắt gặp một căn nhà như treo trên mé núi. Một căn nhà đẹp hơn mơ. Cả tôi và tài xế đều nức lòng với cái đẹp ở triền núi của cảnh về chiều với dáng vẻ căn nhà trên. Tôi bảo tài xế dừng lại để chụp vài tấm ảnh. Lúc này thì chính tài xế cũng bị mê hoặc với căn nhà, anh ta trở nên không có vẻ gì vội vã, lững thững vào nhà khám phá.

Nhà không có ai, căn nhà im lặng như tự mọc lên trên triền núi, vắng lặng …

Chúng tôi đồng ới lên mấy tiếng vang cả góc rừng để xem nếu chủ đi đâu đó sẽ nghe thấy. Tiếng kêu như lan xuống triền núi rồi chen vào các cây cổ thụ ,lẫn mất. Không tiếng trả lời. Chúng tôi vô tình bị mắc kẹt trong tình huống hơi khó xử. Đã vào nhà mà không có chủ gia, khung cảnh lại quá đẹp, mong muốn nếu có chủ nhà sẽ xin uống một tách trà nóng, ngồi mé hiên nhà ngắm cảnh núi đồi ngay dưới chân căn nhà; lại nửa lo ngại trời sụp tối. Đang bâng khuân thì bên vách núi bên kia đường có cái đầu người cùng cái gùi ló lên. Leo lên mặt đường, người nọ băng qua đường đi về căn nhà.

Chủ nhà đây rồi. Anh ta niềm nở, hân hoan chào đón chúng tôi như gặp người từng quen biết. Anh lôi trong gùi ra con thỏ rừng, nói bi bô:

– Đây là điềm có khách đây, không có 2 anh làm sao tui xử hết con thỏ này, đêm nay ở lại đây đi.

Tôi ngó anh tài xế. Anh hơi chần chừ thì tôi tán thêm : ở lại nhậu chơi, mai tui nói với xếp anh tôi cần ở lại Diên Khánh một đêm mới xong chuyện.

Thế là anh tài xế xăng tay áo xuống bếp phụ chủ nhà còn tôi xách máy ảnh ra bao lơn nhà chụp thêm một loạt ảnh :cảnh đẹp như trên mây …