MÙA HÈ DU NGOẠN COI CHỪNG BỊ NGUY HIỂM

Bác sĩ Phan Giang Sang

(trích TUYỂN TẬP PHAN GIANG SANG II – Y HỌC & ÐỜI SỐNG 2010)

Người hùng Úc chuyên bắt cá sấu bằng tay không, thứ thiệt là Steve “Irwin crocodile hunter”, chớ không phải thứ giả Paul Hogan trong phim “Crocodile Dundee”, đã chết thảm khi thực hiện film về các thú hoang. Anh bị con cá đuối stingray loại dasyatid quật đuôi đâm thẳng vào tim. Nọc độc bắn từ các gai cứng giết chết anh. Ðúng là sanh nghề tử nghiệp!

Khắp thế giới đều thương tiếc anh, vì anh có công nghiên cứu sinh vật hoang dã, tự lập sở thú chăn nuôi chúng và làm trò biểu diễn cho du khách xem.

Khắp nơi trên thế giới, đâu đâu cũng có sinh vật hiểm độc. Riêng ở Úc, trên rừng dưới biển, từ thị thành tới chốn thôn quê hay sa mạc, đâu cũng có sinh động vật có nọc độc nhứt nhì trên thế giới.

Những lúc du ngoạn, cắm trại, rong chơi hay lặn lội dưới biển phải coi chừng chúng. Nếu thờ ơ dễ bị nọc độc, chữa trị không kịp sẽ chầu Diêm vương là cái chắc như anh Steve.

RẮN CẮN


Ở Úc, đâu đâu cũng có rắn độc chết người. Cách đây vài năm có câu chuyện, một em bé trai đang ngồi trên máy bay bị rắn độc cắn, em được đưa kịp thời vào bịnh viện cứu chữa khỏi.

Hằng năm có rất nhiều người bị rắn cắn mà không có khai báo. Vì vậy con số không chính xác là từ 2000 tới 3000, tuy nhiên chỉ có vài trăm người được cứu chữa kịp thời, nhờ sự chăm sóc chu đáo và nhứt là có thuốc chống nọc rắn của CSL (Commonwealth Serum Laboratory) rất hay.

Vì quá nhiều loại rắn độc, nên xin đề cử một số ra đây mà thôi. Trên thế giới có bốn họ rắn độc thì Úc có họ Elapidae là quan trọng nhứt. Ở dưới biển có rắn hổ mang biển giết người cũng ghê lắm.

Bản tính loài rắn

Thông thường rắn không bao giờ tìm chúng ta mà tấn công. Cảm thấy bị nguy hiểm là nó bỏ chạy ngay, trừ ra khi nào chúng ta phá, nó mới chống lại và tấn công ta.

Rắn sống bất cứ nơi nào, đầm lầy, đất khô cằn cỗi vùng nhiệt đới hay giá lạnh. Chúng luôn luôn thích các hang lỗ. Có loài hoạt động về đêm, có loài thích những đêm tối trời nóng bức mới ra tìm mồi.

Mỗi loại rắn có làn da với màu sắc đặc biệt, để ngụy trang cho đừng thấy nó chui sâu và nằm cuộn yên dưới lá cây, mà không ai hay biết. Nhờ đó mà nó dễ bề rình bắt con mồi. Cũng chính vì vậy mà vô tình ta đạp lên nó, nó sẽ nhanh như chớp phóng đầu cắn ngay, rất là chính xác. Nó không bao giờ trật mục tiêu.

Rắn thường hay điếc vì không có lỗ tai ngoài, nên chỉ nghe bằng sự rung động mà thôi.

Nguy hại nhứt là răng nanh của nó có chứa nọc độc giết người. Có loại tiết ra chút ít độc tố, có loại tiết ra rất nhiều độc tố. Tuy nhiên có loại lại điều chỉnh được sự tiết chế nọc độc nữa mới ghê, tùy theo nó muốn tấn công con mồi lớn hay nhỏ, giết con mồi nhanh hay chậm nữa kia. Nhờ vậy mà nó có thể nuốt con mồi to lớn cỡ con gà như chơi.

Hồi nhỏ, tôi chỉ nghe cái “ét”, đốt đèn rọi xem, thì ra con rắn đang tha con gà tre đá rất hay cưng của tôi. Ðó là rắn hổ hành chuyên bắt gà ăn. Rắn cắn không tiết ra nọc độc gọi là “dry bites” như con brown snake loại pseudonaja.

Nọc Rắn Ðộc

Nọc rắn Úc là loại độc hại nhứt mà cũng cực mạnh nhứt. Có loại nọc chỉ cần một chút đủ giết một người lớn. Nọc độc có hai nhiệm vụ:
• Chánh là làm tê liệt đối phương và tiêu hóa con mồi.
• Kế đến là phòng thủ chống địch tấn công nó.
Nọc rắn độc tác hại con người vì nó hàm chứa bốn độc tố:
Hầu hết triệu chứng lâm sàng đều tùy thuộc loại rắn cắn bởi mỗi loại có chất độc đặc biệt của nó.

1. Nọc độc hại tới sự đông đặc máu (coagulation)
Nọc độc của rắn hủy diệt hết yếu tố đông máu và chất kháng đông máu làm máu loãng, máu chảy nhiều nhứt là trong não. Cũng may là việc nầy ít khi xẩy ra. Chỉ trong vòng 15 phút là chất fibrinogen trong máu tuột xuống còn zero. Muốn cứu chữa phải cho vô rất nhiều thuốc kháng nọc độc mới được.
Tuy nhiên, nọc con brown snake có thể làm thành cục máu nghẽn trong thận và tim sẽ gây ra chết chóc rất nhanh do máu nhồi cơ tim.
Ðặc biệt loài rắn sau đây sở đắc việc nầy như rắn brown snake là rắn hổ mang, taipans, rắn đầu bự.
Xưa kia và cho tới vài thập niên trước đây, Ðông hay Tây y gì cũng dùng nọc rắn để tri bịnh tim, nhứt là máu nhồi cơ tim. Nó được ưa chuộng vì tánh chất làm tan cục máu. Tuy nhiên vì nó gây nhiều trở ngại không an toàn, khan hiếm và quá mắc nên phương sách nầy lần lần lui về dĩ vãng của y học sử, nhường chỗ cho Aspirin, Coumadin hay Warfarin và Heparin, Clexane, Iscover, Plavix.

2. Nọc độc hại cơ (myotoxicity)
Nọc rắn tai hại cho cơ trong cơ thể nhưng tuyệt nhiên không hại cơ tim và cơ nhẵn như ruột. Nó làm đau bắp thịt, hoại chất myoglobulin. Chính vì vậy mà CK trong máu gia tăng và chất myoglobulinuria thấy trong nước tiểu.
Chất CK gia tăng, thận suy dễ đưa tới cái chết sau khi chất độc lên tới tim.

3. Nọc độc hại thần kinh (neurotoxicity)
Nọc rắn tác hại chỗ nút giáp nối dây thần kinh với cơ (synapse), có thể tiền hay hậu liên hợp thần kinh (presynapse, postsynapse) từ từ gây ra mềm nhão bại liệt cơ bắp kể cả liệt phổi. Chính vì vậy mà nghẹt thở chết. Sự bại liệt các dây thần kinh xẩy ra từ 1 tới 6 giờ sau khi bị rắn cắn.
• Mí mắt sụp xuống, liệt cơ mắt, con ngươi nở
• Khó le lưỡi vì vậy nên nói năng và nuốt rất khó
Từ 2 tới 24 giờ mà không có thuốc kháng nọc rắn, từ từ các cơ bị liệt bại mềm nhũn làm thở khó và chết ngạt. Sự bại liệt tùy theo:
• Trước chỗ giáp nối thần kinh presynapse: sự hư hại vô phương chữa.
• Sau chỗ giáp nối thần kinh: sự hư hại có thể chữa được.

4. Nọc độc làm hư thận (nephrotoxic)
Thận hư sau khi rắn cắn là do cơ bị hủy hoại myolysis, trục trặc trong việc đông máu hay hạ huyết áp. Thận suy, tiểu quản thận hoại tubular necrosis làm gia tăng chất creatinine.

Làm sao biết bị rắn cắn?

Thật ra rất khó mà nhận ra vì có khi thấy vết rắn cắn, có khi không thấy, nhiều khi chỉ thấy trầy da thôi. Rắn cắn gây các triệu chứng sau:
• Bịnh nhân cảm thấy nhức đầu, nhức mắt nhứt là khi nhìn ánh sáng,
• Ðau bụng, buồn nôn, ói mửa, tiêu chảy
• Từ từ bị bại liệt, rõ rệt nhứt là mí mắt xệ xuống
• Tiểu ra máu đúng ra là tiểu ra myoglobin.
• Áp huyết hạ thấp, bịnh nhân xỉu hay làm kinh.
Nếu không rõ nguyên nhân mà nhứt là trẻ con bị bại liệt, hoại cơ, việc đông đặc máu bị xáo trộn, suy thận, tự nhiên xỉu hay động kinh là phải nghĩ đến rắn cắn.
Với sự kiện là: dấu cắn, thời gian, địa điểm, thấy và diễn tả được hình dạng hay tốt nhứt là giết được con rắn mang tới bịnh viện. Nên cho biết thời gian sơ cứu.

Khám xét và xét nghiệm

Khám vết răng, máu chảy, vết bầm, chỗ sưng, đau, đỏ. Khám tổng quát coi mắt có xệ không, liệt bại, hạch có sưng không.
Nên cho thử máu:
• INR, CK, UEC creatinine, thử trở lại trước khi cho xuất viện
• Tìm nọc độc để dễ bề trị bịnh

Phải điều trị như thế nào?

Sơ cứu: Trước hết:
• Phải dùng băng giãn bó ngay trên vết cắn dầu qua lớp quần áo cũng được. Nên nhớ là không dùng tourniquet như xưa, mà cũng không nên rửa hay hút máu vết cắn, để dễ bề thử nghiệm.
• Không nên mở băng ra xem, trừ khi đã vào BV.
• Phải nằm im, bó im, không cho tay chân nào đó cử động làm nọc chạy xa.
• Dùng CSL tìm thử nọc độc, CSL snake venom detection kit, để thử nọc độc và tìm loại nọc độc giúp việc điều trị hữu hiệu và mau lẹ.
• Cho kháng nọc độc đặc biệt ngay, nếu không biết thì cho loại ô hợp.
• Chuyển bịnh nhân tới BV bằng xe cứu thương, nhớ truyền IVI N/S để dễ bề cấp cứu.

Làm thế nào để ngừa rắn cắn?

Muốn ngừa rắn cắn, cần phải:
• Ðừng chọc phá nó vì nó không bao giờ tìm ta mà cắn.
• Ði picnic hay đi băng rừng nên mang giầy ống, quần jean dài.
• Ðừng thò tay vào các hang, lổ, đừng đạp, cào lá cây khô.
• Thường xuyên cắt cỏ, bụi rậm xung quanh nhà.
• Ởû Úc nhà hay có gầm, nên giữ nó cho sạch, đừng cho chuột làm tổ, vì chúng là mồi ngon cho lũ rắn dữ.

Trong đời có một thứ rắn, mà bậc làm cha mẹ rất khổ tâm. Ðó là bịnh lười biếng, ham vui, bất trị của tuổi trẻ. Nếu ai đó mà chịu khắc khổ ăn năn, thuần phục được nó sẽ trở nên thiên tài, đó là:
Rắn đầu biếng học.
Chẳng phải liu điu cũng giống nhà
Rắn đầu biếng học lẽ không tha
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ
Nay thét mai gầm rét cổ cha
Ráo mép chỉ quen lời lếu láo
Lằn lưng chẳng khỏi vệt năm ba
Từ nay Châu Lỗ xin siêng học
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.

Cậu bé 10 tuổi cứng đầu biếng học bị cha phạt, xuất khẩu thành thơ đã đưa bài nầy vào văn học sử nước ta. Cậu chính là thần đồng văn học Lê Quý Ðôn.

NHỆN ÐỘC


“Buồn trông con nhện giăng tơ
Nhện ơi, nhện hỡi nhện chờ mối ai.”

Trong lúc bất cẩn ta đi ngang qua lưới nhện giăng ngoài vườn cũng như trong nhà mà không hay mới bị nhện cắn.

Phần đông phụ nữ hay sợ nhền nhện. Có người sợ đến đổi chỉ cần thấy nó là chết điếng rồi, vì hình thù màu sắc đen đúa ghê tởm của nó. Ðây là bịnh spider phobia. Còn spider naevus là những chấm đỏ có nhiều vi mạch máu tua tủa như nhện trên mặt, tay là triệu chứng suy gan do nghiện rượu.

Tính tình loài nhện

Nhện to nhỏ khác nhau, màu sắc cũng khác nhau. Có loại độc mà cũng có loại không độc rất có ích cho nhà nông vì nó chài lưới bắt sâu bọ làm hại mùa màng, ruồi muỗi đốt ta. Chính vì vậy người Úc ít khi giết nhện ngoài vườn, nếu quý vị giết nó họ không thích.

Nhện có thể sống bất cứ môi trường nào, khô khan cằn cỗi, oi bức hay lạnh giá tuỳ theo loại và mỗi tiểu bang.

Nhện độc phần nhiều nhỏ con. Loại độc nhứt như nhện có vệt đỏ trên lưng, nhện lưng như hình phểu, hắc góa phu, vân vân… Nọc độc gây hoại thư. Ở Úc hằng năm có mấy tram người bị nhện cắn.

Lampona cylindrata, badumna insignis, huntsman spider thích sống trong nhà, còn con wolf spider và orb wearing sống ngoài vườn.

Nọc nhện độc

Nhện cắn bằng hai càng sắc bén có chứa nọc độc. Nọc nhện độc gây nhiều khó khăn cho chúng ta. Nguy hiểm nhứt là nhện cái có vết đỏ trên lưng (redback spider), nó cùng họ với hắc góa phụ blackwidow spider đâu đâu cũng có.
• Chỗ cắn đau nhức, sưng. Sau 3 giờ có thể đau toàn thân. Ðau quá trẻ la khóc rất thảm thương.
• Ðổ mồ hôi chỗ cắn, kế đến ở bụng, ngực, cổ.
• Cảm thấy khó chịu, buồn nôn, khó thở đến nghẹt thở vì rung cơ
• Áp huyết cao, bất tỉnh do áp suất trong não lên cao.
• Nhiều khi bịnh nhân thức dậy mới hay bị nhện cắn vì họ ngủ say trong đêm.

Chỗ bị cắn có bọc nước, sưng đỏ rồi thâm đen. Da bị hoại thư, để lại vết lở chết từ chút ít tới trên 2 cm, có khi cả một vùng to lớn. Trong trường hợp nầy, bịnh nhân phải nằm BV lâu ngày và phải được ghép da. Tuy nhiên, nhiều khi da hư do nhiễm trùng.

Trị nhện cắn và phòng ngừa.

Nhện cắn tuy không chết ngay nhưng cũng gây rất nhiều phiền toái. Ðể tránh bị nhện cắn:

• Hằng năm nên cho xịt thuốc diệt trừ sâu trong nhà, dưới sàn nhà và xung quanh nhà.
• Cào hốt lá cây, rác vì nhện trapdoor đào hố hang để ở. Nọc độc của nhện chuột mouse spider giết người nhanh không thua hắc góa phụ (black widow spider).
• Tỉa bớt cây cối.
• Khi bị nhện cắn, nên đến Bs khám xét hay vào Bv để được chích thuốc kháng nọc độc.
• Chỉ có BV mới có thuốc và đầy đủ phương tiện cấp cứu.

ONG ÐÁNH


Hằng năm không biết bao nhiêu triệu người bị ong đánh chết. Tại Mỹ có từ một tới hai triệu người bị ong đánh. Còn có nhiều trường hợp không rõ nguyên nhân hay không khai báo. Nhiều khi chết cho do máu nhồi cơ tim, trúng nắng hay nọc độc rắn cắn hay nhện mà không nghĩ đến ong chích.

Khác hơn các nọc sinh vật khác, nọc ong đánh thường gây chết người bằng khó thở trụy tim mạch do kích sốc (shock).

Ong là loài sâu bọ rất tinh khôn. Chúng có thể phát âm liên lạc bằng tín hiệu gọi là khiêu vũ vòng số tám của ong thợ.

Tín hiệu sẽ báo hiệu chỗ có bông hoa để hút nhụy, xa gần, chỉ phương hướng nào, theo hướng mặt trời, cách tổ ong bao nhiêu độ.

Ong sinh sống từng đoàn thể có tôn ti trật tự trong xã hội nề nếp. Nó chia ra làm:
• Ong thợ hay cái tuyệt chủng vô sinh, chừng 50.000 con, chuyên đi hút nhị, phấn hoa về tạo ra mật và sáp. Chúng không hề than gian khổ, mà chỉ biết làm việc, bảo vệ tổ cho đến mòn mỏi rủ riệt rơi rụng cánh mềm chết mới thôi. Ðời sống của ong thợ được trên 6 tuần.
• Ong đực, cỡ 500 con chỉ ăn không ngồi rồi, tích lũy sinh lực chờ một buổi chiều tươi sáng ấm áp tung cánh bay đuổi theo nàng công chúa. Nhưng chỉ duy nhứt có một chàng có diễm phúc rong rũi kịp nàng hầu tìm được chút mưa móc, gầy được gió mưa… Ðể rồi rủ cánh rơi rụng trên đường cát bụi… Cuộc đời ngắn ngủi cũng chỉ có 6 tuần thôi.
• Ong chúa, chính là nàng công chúa ngái ngủ bổng dung thức dậy, tung bay… để hoàng tử kia vầy cuộc mây mưa.
Sau khi hoàn tất “phi vụ tân hôn tràn đầy lãng mạn”, mà cụ Nguyễn Du rất am tường khoa học, lại tả quá hay bằng 8 chữ “con ong đã tỏ đường đi lối về”. Nàng bay về tổ ấm xây dựng sẳn bởi đám ong thợ. Nàng sống âm thầm lẻ loi, đẻ mỗi ngày 20.000 và mỗi năm cở 400.000 trứng. Nàng có tuổi thọ từ 1 tới 2 năm.

Mỗi nhóm trứng đều có một con ong chúa. Nhưng vì chủ trương độc tôn, nên nàng không ngại chích, giết hết các ong chúa con nầy.

Có rất nhiều loại ong, có loại rất độc như ong vò vẽ, mà cũng có loại hiền hòa chuyên tạo mật cho ta dùng.

Ong họ Hymenoptera có nhiều loại như Vespidae màu vàng (Yellow jacket), đen (hornets) và thường (common wasp). Loại sphecidae (mud dauber) sống đơn độc.

Ong mật mình có lông, còn ong có nọc độc thì mình không có lông. Chúng khác nhau bởi những vạch đen vàng và trắng ở trên bụng.

Triệu chứng lâm sàng

Người bị ong đánh cảm thấy chỗ chích đỏ, sưng lên, đau và ngứa. Rồi cảm thấy như có cái gì chận nghẹt tại cổ họng, sốc phản vệ (shock anaphylaxis). Phải vào BV cứu chữa.

Nên hiểu là dầu bị ong đánh vào tay, chân nhưng sẽ sưng mặt, vân vân…
• Thường thường nó đau nhức, đỏ sưng trong vài giờ thôi.
• Phản ứng tại chỗ: vết đỏ mất nhưng còn đau…

• Nếu bị nặng:
-toàn thân đau, nhức đầu, chóng mặt,
-khó thở
-mê man bất tỉnh… chết trong vòng 30 phút có khi mau hơn…

Ong vò vẽ rất dữ, không phải nó chỉ đánh rồi bỏ đi đâu, nó ác độc nữa trở lại tiếp tục đánh nhiều lần nữa…

Làm thế nào tránh bị ong đánh?

Vì nọc ong rất độc hại chết người, nên phải phòng ngừa bằng cách:
• Xung quanh nhà phải xịch thuốc chống sâu bọ. Thuốc của các công ty diệt trừ sâu mạnh hơn bình xịt ở shops.
• Muốn diệt các ổ ong, phải che hết thân, tay chân, đầu… Tốt nhứt là báo Council nó phái người tới diệt cho quý vị.
• Khi tổ chức party ngoài trời, nhớ đậy thực phẩm, trái cây cho kỹ hể bắt được mùi ngon là nó bay tới…
• Khi thấy ong wasp bay tới, nên lấy tay che mặt rồi bình tỉnh từ từ rời chỗ bụi rậm. Càng chạy nó càng rượt theo đánh túi bụi… Sở dĩ mới thấy một con wasp, mà sao cả bầy bay tới tấn công hội đồng là vì loài ong có hệ thống báo hiệu, một loại hóa chất đặc biệt gọi là alarm pheromone! Ðánh một cái là nọc độc vô người rồi. Còn ong mật đánh lâu và chậm. Còn nữa không phải nó chỉ đánh có một cái thôi đâu, nó đánh rất nhanh và đánh túi bụi, liên hồi.

Chính vì vậy nghĩa quân ta đánh Tây bằng ong, khi Tây vào bố ráp Ðồng Tháp Mười: Không phải Ðồng Tháp hay Cao Lãnh nổi tiếng về xoài, gà nòi, tôm cá, nhạn trắng hay bông sen thanh cao, mà chính nơi đây đã nổi lên nhiều cuộc kháng chiến, chống thực dân ngay từ đầu:
“Tháp Mười đồng ruộng bao la
Tây vô Ðồng Tháp làm ma không đầu.”

Khi Tây đi bố ráp ở Ðồng Tháp Mười, họ mở nắp lu nước tìm nghĩa quân trốn trong đó, liền bị ong vò vẽ bay ra đánh túi bụi, làm u đầu, sưng mặt, bị dị ứng mà chết:
• Phụ nữ tránh dùng dầu có mùi thơm mạnh, chúng nó “dại gái” bay tới hành sự là mệt đấy, khỏe như lính Tây còn chết huống chi các bà các cô!

Ðiều trị

Nếu bị ong đánh
• Ðắp nước đá, rửa bằng baking soda
• Nên uống thuốc kháng dị ứng (Phenergan, Zyrtec, Claratyne, Telfast…), thoa kem chống dị ứng có steroid (Egocort, Elocon, Celestone…), uống thuốc steroid viên khi nặng.
• Nếu là người bị dị ứng nặng về ong, mật ong phải mang theo ngoài các thuốc trên, cần phải có Epipen tự chích để cứu mạng. Hãy đến Bs gia đình xin toa mua và giấy phép mang theo khi đi du lịch.
• Có thể đi thử da rồi chích thuốc giải trừ dị ứng từ từ…

SỨA, ỐC và CÁ


Những vệt trắng, óng ánh bình bồng theo làn sóng nhấp nhô xinh đẹp ở bờ biển vào mùa hè làm ta say mê. Chúng coi hiền hòa dễ thương nhưng xin đừng sờ mó tới, rất nguy hiểm đến tánh mạng đấy.

Còn loại xanh ta thường thấy lềnh bềnh ở các bờ biển ít độc hại hơn. Ðó là sứa biển xanh (bluebottle) của Úc.

Sứa cũng là nguồn thủy sản xuất cảng hiện nay, vì sau khi biến chế nó sẽ không độc hại mà còn dòn ngon nữa, như gỏi sứa mà quý vị thưởng thức trong các bữa tiệc ở nhà hàng Việt hay Tàu.

Tính chất của sứa

Sứa jellyfish có tên là scyphozoan từ gốc Hy Lạp: skyphos có nghĩa là cái tách vì nó có hình dạng của cái cup.

Không phải sứa nào cũng độc. Loại độc hại như ong biển (sea wasp). Chironex fleckeri hình vuông trong suốt. Mình nó tủa ra các tay vòi. Mỗi tay vòi có cả triệu kim chứa chất độc. Chất độc có thể bắn thẳng vào vi mao mạch máu dưới da. Chính vì vậy mà nọc độc chạy rất nhanh để có triệu chứng tổng quát rất sớm. Tay vòi dùng bắt mồi và phòng vệ chống lại đối phương.

Nọc sứa độc

Nọc độc gồm nhiều chất mà ta chưa biết hết. Những chất đó có thể gây phản ứng tại chỗ như đau đớn, hư da, với liều lượng cao, nó có thể ảnh hưởng tới bộ hô hấp hay tim mạch chớ không phải chơi.

Về triệu chứng lâm sàng

Ảnh hưởng của nọc độc tùy thuộc vào chỗ bị đánh và bao nhiêu phần trăm cơ thể bị đánh. Chỉ cần 10% cơ thể bị đánh đủ  giết chết người. Chính vì vậy trẻ con dễ bị nguy hiểm nhứt.
• Sau khi bị tay vòi quất vài phút là có thể chết, vì ảnh hưởng tới tim, làm tim ngưng đập. Cho nên việc sơ cấp cần phải cho thật nhanh.
• Chỗ bị đánh có lằn đỏ, thật đau, nổi mận hay hoại thư da.
• Phế thủy thủng (pulmonary oedema), phổi ngưng thở vì trung khu thần kinh phổi bị rối loạn.

Hội chứng Irukandji (Hawaii, Cairns, Perth)

Bí ẩn của hội chứng Irukandji là:
• Ðau lưng, đau bụng do gò bóp, ói mửa
• Cao huyết áp, tim hồi hộp, đập rất nhanh
• Cảm thấy số mạng mình dĩ tuyệt (có thể bị tai biến mạch máu não mà chết vân vân…). Có cái ngộ là nam giới cảm thấy rất hùng dũng vì nó ép phê tức khắc hơn cả Viagra, Cialis hay Levitra. Nếu khắc phục được độc tố chết người, nó sẽ là “thần dược” tha hồ mà dùng!

Phòng ngừa và phương pháp trị liệu

Chỉ có cách tránh đừng đụng sứa ở các vùng có nhiều sứa.
Nếu bị sứa đánh phải đi thẳng vào bịnh viện mới có thuốc và cách cấp cứu.
• Mang bịnh nhân ra khỏi nước để khỏi bị đánh thêm
• Tìm cơ quan y tế cấp cứu
• Trong khi chờ đợi tại chỗ hay trên đường tới bịnh viện, tốt nhứt là đổá nước biển hay dấm, acetic acid 5%, sodium bicarbonate lên chỗ sứa đánh. Ði chơi, tắm biển phải thủ chai dấm. Nhớ là dấm thiệt chớ không phải dấm gì… dưới cái áo sườn xám đó, có thể bể hũ tương, đừng có đổ thừa tôi nha mấy bố!
• Phải bó đừng cho cử động, tiếp tục đổ, rửa vết thương bằng dấm.
• Ðấp nước đá cho đỡ đau. Khi bị Blue bottle, physalia sp, phải lấy dấm rửa vết thương, nhưng phải đắp nước đá, cold packs.
Trị bằng thuốc kháng nọc độc và có sẵn adrenalin phòng khi bị sốc anaphylactic.

CÁ, MỰC MA

Có nhiều loại cá ngũ sắc, râu ria như lân, rồng trông tuyệt đẹp. Nó lội khoan thai hiền từ dễ thương làm sao. Nhưng hồng nào mà chẳng có gai, phải không quý vị, cho nên đừng đụng hay sờ mó nó. Nó đâm không những đau hơn cá trê, cá chốt, mà còn chết ngay mới ghê sợ.

Nọc độc của cá như độc tố ở nhiều loại cá. Lỡ ăn vào nó sẽ gây hại tới thần kinh. Ðiều trị bằng cách rửa ruột, trợ tim.

Cá hóa đá stonefish sống ở các nơi có san hô như bờ biển Ðông Dương, Thái bình Dương. Nó là cá có hình thù kỳ quái để ngụy trang tránh đối thủ, các loài cá lớn ăn cá nhỏ (ngày 6/1/07 TV có chiếu cảnh chàng Irwin vừa mới để chân gần là cá bắn gai ra, trông phát ớn).

Sở dĩ nó kỳ quái là nhờ nó mang các mảnh vỡ san hô. Bình thường nó rất hiền, nhưng vì ta mãi vui đùa dưới nước không may đạp lên nó. Gai trên lưng gãy dính vào da có chứa nọc độc. Nọc nầy có tánh cách tác hại thần kinh, hoại thư và tim mạch.
• Chỗ gai đâm đau nhức, sưng to,
• Nhức đầu chóng mặt,
• Áp huyết hạ, tím tái khó thở, ngất xỉu.
• Phải gỡ gai, dùng trụ sinh và đừng quên chích ngừa phong đòn gánh.
Phải vào BV cấp cứu

Có loại cá có chất độc vô tình ăn phảøi gây ngộ độc làm tiêu chảy, vọp bẻ, đau khớp xương, cảm thấy tê tê. Nếu nặng sẽ khổ sở, khó chịu lắm. Vì không có kháng độc đặc biệt nên chỉ săn sóc và theo dõi thôi.
Mực ma độc hại nhứt là Hapalochlaena sp. Loại nầy rất nhỏ, mình và thân nó có khoang xanh nên gọi là blue ringed octopus.
Con mực tí hon nầy không cắn. Nó chỉ cắn khi bắt nó để lên tay chơi nó mới cắn. Nước miếng của nó có chứa nọc độc tác hại thần kinh. Trước hết nó làm cho tê liệt, sau liệt phổi, phải dùng máy thở tiếp hơi.

CÓC

“Con cóc là cậu ông trời
Ai mà đánh nó ông trời đánh cho”
Cũng vì câu nầy mà ngày nay Úc đang khổ sở đến nỗi ông Mark McGowan, Bộ trưởng Môi sinh Tây Úc kêu gọi quân đội tham gia chương trình diệt cóc! Tại sao như vậy?

Là vì:
1. Như ta biết cóc ăn sâu bọ làm hại mùa màng, nhờ đó mà nhà nông tăng gia thu hoạch lại khỏi dùng thuốc sát trùng. Chính vì vậy mà họ khuyên ta không nên sát hại cóc.
Ở Úc, ruộng mía mênh mông, lại chứa không những sâu bọ mà còn rắn độc làm cản trở sự thu hoạch. Chính vì vậy người ta phải đốt ruộng mía cho rắn chạy mới đốn mía. Gốc còn lại sẽ nẩy mầm và tro sẽ là phân bón cho vụ sau, khỏi tốn phân bón.
2. Cóc mía (cane toad) khổng lồ không những chuyên ăn sâu bọ mà còn giết rắn. Rắn mà đớp nó hả? Có câu chuyện đùa: Một hôm rắn độc cắn Jean Valjean. Chuyện gì xẩy ra? Con rắn ngả lăn ra chết! (Ý nói ông cò J V trong chuyện Les Miserables của Victor Hugo, độc ác đến đổi rắn cắn, ông không chết mà con rắn lại chết).
Rắn mà cắn nó, chỉ có chết thôi vì da nó có chứa chất độc. Bạn ta có mê thịt cầy, thấy chó ngả cũng xin đừng đụng tới, chết không kịp ngáp đấy!
Cũng vì vậy nó được đưa từ Hawaii về Bắc Queensland để gia tăng huê lợi vào tháng 7 năm 1935.
3. Chính vì lý do đó mà sau mấy thập niên, nó sanh sản nhanh khủng khiếp.
Nó nhảy đi khắp nơi, tràn lan thật xa tới mấy ngàn cây số qua tới NSW năm 2002, rồi Tây Úc năm 2006, Nam Úc năm nay 2007. Vậây mà ông bà mình cứ ngạo trong bài thơ con cóc:
“Con cóc trong hang, con cóc nhảy ra,
Con cóc nhảy ra, con cóc ngồi đó,
Con cóc ngồi đó, con cóc nhảy đi…”

Kể như không đi tới đâu cả?
Ðã nói ở Úc mọi việc đều đổi ngược hết trọi. Ðây là xứ miệt dưới down under của con kan-ga-roo mà!
Nó làm hư hại môi sinh. Con gì ăn nó cũng chết. Nó ăn sâu bọ nhưng hết sâu nó lại cạp rễ cây, mùa màng hư hại. Còn nữa nó mang bịnh lây sang các sinh vật khác, nó tàn phá tiêu tan đất nước thiên nhiên xinh đẹp của Úc! Tai hại ơi là tai hại! Cũng chỉ vì “Lợi bất cập hại”

Nọc cóc độc

Cóc đường mía có hình thù kỳ quái, mình mẩy u nần, chứa toàn độc tố giết người. Bất cứ con thú nào như rắn hổ, cá, cá sấu, chó dingo ăn nó xong, cũng phải ngả đùng xuống chết thôi. Tài liệu cũng cho biết có nhiều người ăn thịt cóc ram beurre hay canh trứng nó đều ngộ độc chết. Tới giờ nầy người ta chưa biết rõ nọc độc nên chưa có thuốc cứu chữa. Nó có thể tiết ra nọc độc nhiều hay ít để giết con mồi.

Ngộ độc cóc đường mía sẽ có các triệu chứng như sau:
• Chảy nước miếng dữ dội, nôn mửa
• Vật vã, khó thở
• Tim ngưng đập chết trong 15 phút sauMuốn cứu chữa phải rửa mắt, mũi, súc miệng vì nọc độc vô rất nhanh làm mù mắt. Chạy đến bịnh viện ngay.

Phòng ngừa:

Tốt nhứt đừng đụng tới nó. Phải đeo kiếng để bảo vệ mắt, nhớ mang bao tay trước khi cầm nó và rửa tay trước khi cầm đồ ăn.

TICK

Ông bạn già ở Brisbane bị đau nhức một bên đầu, gần chỗ thái dương, không ngủ được. Tới khuya đau quá thức giấc ngồi dậy, sực nhớ ra chỗ đen đen mà mình sờ lúc vuốt tóc hay mang kính mà đụng tới nó rất đau. Anh bèn lấy kem thoa lên hy vọng nó sẽ hết đau, nào ngờ đâu nó còn đau nhức dữ dội hơn. Nó giựt giựt tăng tăng, chập chờn không ngủ được cho tới sáng.

Nhìn vào kiếng làm anh hồn phiêu phách lạc, bỗng dưng thành “độc nhãn đại hiệp” hồi nào không hay, vì bên mặt trái sưng húp che mất mắt! Vành tai sưng như phong cùi. Ghê rợn quá, anh tới nhờ bác sĩ khám cho.

Anh kể lại, số là 2 tuần trước, sờ tay cảm thấy đau đau ở một bên đầu như có cục gì mềm mềm đen đen, bèn lấy ngón tay rứt không ra. Sau nghĩ lại, sợ rủi cục u là mạch máu thì nguy nên mới thôi…Sau khi nghe qua, bác sĩ mở đèn rọi sáng, lấy cây viết vạch tóc chạm khối u, làm anh đau điếng, thiếu điều thấy mười ông trời!

BS hỏi anh có sờ mó mèo chó, chim chuột gì trong mấy ngày trước hay vô lùm cây bụi cỏ gì không?
– Tôi già rồi, đâu có dám sờ mó gì đâu?
– Vậy tại sao bị tick cắn? Tick là con bọ chét chó đó mà.
– À thì ra hôm nọ đi làm công tác vệ sinh thiện nguyện cho chùa, tôi có đi ngang bìa rừng thôi.

Thế rồi bác sĩ giải thích tiếp:
– Ông biết không, hễ nó nhúc nhích là ông bị đau. Ông hên là không vứt đứt nó ra, như vậy còn nguy hơn nữa. Bây giờ tôi đã rạch một chút, gắp con bọ chét ra không làm đứt cái vòi hút máu. Tôi đã nạo da vì nhiễm trùng. Nghe mà rởn gáy!

Rồi bác sĩ thân ái cho anh bạn cái băng gạc mà không quên quấn cho vành băng tang! Chưa hết đâu, bác sĩ còn vệnh cho mũi thuốc phong đòn gánh, rồi tặng cái toa trụ sinh. Về nhà từ từ nó nhẹ nhõm và hết luôn.

Ông bạn bảo từ cha sanh mẹ đẻ mới biết con tick nó dữ như vậy đó. Ở quê nhà bọ chét nó bu đầy lỗ tai chó mà mình đâu có sao. Ðúng là bọ chét Úc.

Nghe mà rởn gáy!

Vậy khi bị bọ chét hút máu, xin đừng lấy tay đè giết nó, hay lấy tay giựt mạnh lên sẽ làm đứt cái vòi, vi trùng và nhứt là độc tố sẽ vào da thịt gây nhiễm trùng rất nguy hiểm chớ không phải chơi. Muốn cứu chữa phải giải phẫu mới được.

Ở đồng quê Úc, người dân nào cũng biết bọ chét chó là vậy nên họ biết cách, chỉ riêng bà con ta chưa biết nên lấy câu chuyện trên làm kinh nghiệm sống để tránh bị nguy hiểm.

Còn người cắn người thì sao?

Người cắn người thì gọi là cắn yêu. Vì “Yêu nhau lắm, cắn nhau đau”
Thật ra, xin đừng mơn trớn lỡ dại cắn mạnh, để lại dấu răng, dấu bầm là nguy đấy quý vị! Ở xứ văn minh Tây Âu nầy họ cho là bạo hành trong gia đình, domestic violence, hay nặng hơn nữa là bạo hành tình dục, bị đưa ra tòa dám “ủ tờ” chớ không phải chơi!

Ngày xưa nghe người ta nói, sáng thức dậy để miệng dơ cắn ai là người đó bị chạy nọc độc chết? Ðiều nầy khó tin nhưng cũng có thể là chuyện thiệt. Nếu vết cắn đứt da thịt sâu bị dơ, bị nhiễm trùng rất nguy hiểm. Nhứt là phong đòn gánh. Cần điều trị và chích ngừa phong đòn gánh và trụ sinh. Còn nữa, để tránh mọi phiền phức về pháp lý, nên thử máu tìm bịnh tình dục.

Ðể cho cuộc du ngoạn vui tươi tràn đầy ý nghĩa, để lấy lại sức trở lại làm việc nhiều sinh khí hơn. Xin quý vị hãy cẩn thận, tránh mọi bất trắc xẩy ra làm mất vui, mất hứng thú.

Chúc quý vị một cuộc du ngoạn an lành, vui vẽ.
Cám ơn bạn Huỳnh Kim Quế

Theo tài liệu
1/ A.Prof. Julian White: Snake bite, p23, 3/12/04 MO.
2/ CSL Antivenom Handbook, Dr Julian White, Melbourne 1995