DU LỊCH BỊ TIÊU CHẢY

Bác sĩ Phan Giang Sang

(trích TUYỂN TẬP PHAN GIANG SANG II – Y HỌC & ÐỜI SỐNG 2010)

Úc là một lục địa riêng rẻ. Nó giống như một hòn đảo vĩ đại bao la, bao bọc chung quanh bởi Thái Bình Dương và Ấn Ðộ Dương. Dân Úc là dân tộc hiền hòa, gồm đủ các sắc dân trên thế giới, qui tụ về đây lập nghiệp: “Ðất lành chim đậu”. Chính vì vậy, Úc là nước đa văn hóa.

Người dân Úc sống trong cảnh chim lồng cá chậu. Lúc nào họ cũng muốn tung bay ra bốn hương trời, để học hỏi sự tiến bộ văn minh, làm ăn mua bán và du lịch về cố hương, tìm lại chuỗi ngày thơ ấu.

Năm 2009 có 6,4 triệu người xuất ngoại, trong đó có khoảng 50% người đi đến các nước thứ ba. !Nền y tế của các nước nầy còn phôi thai, không đủ tiện nghi, dễ làm cho du khách có nguy cơ mắc phải bịnh tiêu chảy. Ðồ ăn có ngon thơm và rẻ nhưng thiếu vệ sinh dễ bị tiêu chảy, làm mất hứng và trở ngại cho cuộc du ngoạn, làm ăn có khi còn toi mạng nữa.

Chỉ mới tới nơi vài ngày là bị tiêu chảy. Trong số nầy có 30% nằm liệt giường, 40% phải thay đổi cuộc du hành. Du khách không những mắc bịnh lúc du hành, mà 20% còn mang bịnh xáo trộn về đường tiêu hóa lúc trở về nước.

Trong số đó có vài trăm chết, vài trăm vào bịnh viện. Chính vì vậy, họ rất lo ngại. Họ kêu gọi dân chúng nên cẩn thận lo chích ngừa trước và sau khi đi du lịch.

Nên nhớ bịnh tiêu chảy là một vấn nạn của các nước thứ ba. Theo cơ quan Y tế Quốc tế thì hằng năm có 3 triệu người chết vì bịnh tiêu chảy, riêng trẻ em dưới 5 tuổi là 1.9 triệu. Vì vậy khi du lịch phải cẩn thận.

Bịnh tiêu chảy đứng hàng thứ nhì sau bịnh viêm phổi. Riêng tài khóa 2004-2005, WHO phải chi từ 7-10 triệu dollars, HIV $216.7 triệu, còn bịnh lao $123.2 triệu.

Yếu tố sẳn có

Khi đi du lịch là phải chấp nhận mọi rủi ro. Có rất nhiều yếu tố đưa tới bịnh hoạn và tử vong như sau:

• Môi sinh ở các nước thế giới thứ ba thường bị ô nhiễm. Cho nên bịnh tiêu chảy rất nhiều vì đồ ăn thức uống không được biến chế, bảo quản hợp vệ sinh.
• Tuổi trẻ từ 15-29 bị nhiều nhứt vì tính hiếu kỳ thích ăn thử các món ngon vật lạ.
• Tiền sử đi du lịch bị tiêu chảy.
• Viêm bao tử, mổ cắt bao tử.
• Bịnh suy yếu hệ thống miễn nhiễm, liệt kháng…

Lây truyền

Hầu hết bịnh tiêu chảy lây truyền qua đường tiêu hóa. Trẻ em móc, gãi, sờ mó đồ vật dơ bẩn rồi cầm đồ ăn bỏ vào miệng.

• Ðồ ăn thức uống bị ô nhiễm vì sử dụng phân xanh để trồng rau cải rất tốt, không sợ có hóa chất độc hại!
• Nước đá cục, vì nóng nực nên dùng nước đá, mà nước đá lại không có sát trùng kỹ lưỡng.
• Nước uống không được khử trùng, còn có vi trùng, siêu vi làm tiêu chảy, như rotavirus, vân vân… Các hồ tắm dơ bẩn
• Ăn đồ còn sống. Ðồ ăn độc hại, mắm kho, mắm sống, ốc gạo nhứt là món tiết canh, vì là máu vịt sống, nên coi chừng tiêu chảy, nhứt là cúm gia cầm đấy quý vị! Chết không kịp ngáp!

Triệu chứng

Khi bị tiêu chảy, bịnh sẽ cảm thấy:
• Ðau bụng, bụng co thắt.
• Ði tiêu 3-7 ngày sau khi tới nơi du lịch
• Tiêu chảy không những chỉ là đi tiêu ra nước mà còn là đi tiêu sền sệt hay tiêu nhiều lần trong ngàỵ. Có khi có đàm hay máu.

• Nhức đầu khó chịu,
• Có thể ói mửa, tiêu chạy không kịp… ướt quần!
• Ðau nhột nhạt hậu môn.
• Có khi còn lên cơn sốt nhẹ tới 39 độ C và ói mửa.

Còn:

Ăn uống xong 12giờ sau đau bụng, ói mửa, tiêu chảy là trúng thực do độc tố.

• Có 60% bệnh tình sẽ hết trong 48 giờ. Khoảng 10% số người có thể tiêu chảy trên 1 tuần.
• Tiêu chảy trên 2 tuần phải tìm C.difficile.

Trên 2% thì bị tiêu ra đàm và máu là do bịnh kiết lỵ:

• Nếu sốt là do Shigellae,
• Còn không có sốt là do E. histylica (trùng kiết lỵ amibe).

Sau khi về nước mà còn đau bụng, tiêu chảy dây dưa nhiều tuần là do siêu vi viêm gan A. Nếu đi tiêu phân trắng, đau thắt bụng, ốm là do Gardia.

Nguyên do bịnh tiêu chảy

Bịnh tiêu chảy thường gây ra nhiều nhứt vào mùa hè do trúng thực, đồ ăn thức uống như: nước đá, trà đá, cà phê đá, nước phong tên, nước sông, nước giếng.

Các đồ ăn thức uống, buôn gánh bán bưng ở vỉa hè thành phố bị bụi bậm, không được giữ sạch sẻ.

Các rau cải sống dầu cho ở các khách sạn 3 hay 4 sao đi nữa cũng không bảo đảm phẩm chất về vệ sinh.

Các trái cây không gọt vỏ hay rửa nước chín đàng hoàng.

Tôi còn nhớ, trong chuyến đi Bắc Kinh trước đây, trên đường phố có bày bán trái đào tươi to lớn mịn màng, hồng thắm ở chóp như núm vú…phát thèm làm mọi người đổ xô mua lên xe ăn ngon lành. Tối lại có người đau bụng chột dạ. Sáng ra mấy người khác cũng chột dạ nữa. Ði chơi mệt mỏi, đói khát thấy đồ ăn trình bày đẹp trông sạch sẽ chưa chắc đã sạch đâu.

Các vi trùng, siêu vi trùng thường gây ra bịnh tiêu chảy do đồ ăn thức uống như:

 • E. Coli, Salmonellae, Shigellae (kiết lỵ),
• Rota viru (tiêu chảy trẻ con).
• Campylobacter.
• Giardiosis lambia và cryptosporidiosis, ký sinh trùng nầy từng gây ra bịnh tiêu chảy tại NSW.

Ngoài ra còn các loại vi trùng ít khi gặp phải như:

• Salmonellae typhi, parra typhi, loại nầy có thể gây ra bệnh thương hàn, ban bạch, làm thủng ruột gây viêm phúc mạc.
• Vibrio cholerae, dịch tả, tiêu ra phân trắng như nước cơm vo.
• Yersinia enterocolitica.
• Entamoeba histolyca, kiết lỵ do ký sinh trùng, không có sốt.
• Siêu vi viêm gan A và E (hepatitis A và E) vàng da, tiêu chảy nhiều ngày hay nhiều tuần.
• Tiêu chảy do siêu vi liệt kháng, HIV/AIDS, tiêu chảy trị hoài không hết. Phải thử HIV nhứt là thanh niên và đồng tính luyến ái.

Ðịnh bịnh

Tiêu chảy ra nước, tiêu nhiều lần. Ðau bụng khắp nơi, sôi ruột, đau hậu môn:

• Phân toàn nước, mệt mỏi, đau bụng, bụng co thắt, sôi ruột, nôn mửa làm thoát nước rất nguy hiểm. Nó do cryptosporidium và norwark virus.
• Phân nước mà trước đó bị nóng sốt và ói mửa: rotavirus. Phần nhiều trẻ con dưới 5 tuổi thường mắc phải nó. Cao điểm nhứt là từ 6 tới 24 tháng bất luận giàu hay nghèo. Tiêu chảy nặng bị kiệt sức do mất điện giải, mất nước mắt thụt, da nhăn có thể bỏ mạng. Hằng năm có 10.000 trẻ em Úc nhập viện điều trị rotavirus.
• Phân xanh và hôi thúi: giardiosis
• Phân lộn với đàm và máu là do kiết lỵ Salmonellae; không nóng thì do entamoeeba histilycae; nếu nóng sốt thì do shigellae.
• Phân trắng như nước cơm vo là dịch tả hay thổ tả Cholerae do ăn đồ ăn còn sống nhứt là rau cải và đồ biển.
• Phân bịnh liệt kháng HIV, rất khó biết vì nhiều khi bị nhiễm thêm nhiều loại vi trùng như Campylobacter, Salmonella và Protozoal như Cryptosporidium, Cyclospora, Microspridium.

Có nhiều người đau bụng tiêu chảy suốt thời gian du lịch. Có người trở về nước mới tiêu chảy. Nên đến BS khám bịnh và thử phân và thử máu. Nhớ cho biết là đã du lịch nước nào trở về, trước khi đi có chích ngừa viêm gan A HAV hay không, để BS ước tính thử nghiệm và trị bằng những loại thuốc trụ sinh hay kháng sinh thích hợp và hữu hiệu cho từng trường hợp.

Phòng ngừa bịnh tiêu chảy

A) Vệ sinh

• Nên rửa tay sạch sẽ sau khi tiêu tiểu và trước khi ăn.
• Tuyệt đối không uống nước phong tên (tap water), chỉ uống nước sôi, nước trà hay nước cất. Không uống nước đá, dầu trời nóng nực. Có thể bỏ viên thuốc iodine hay chlorine cũng được nhưng không bằng iodine để khử trùng trước khi uống. Nước nấu chín là hay nhứt. Ði đâu cũng mang theo chai nước chín, nước cất.
• Tuyệt đối không ăn rau sống. Trái cây phải gọt vỏ.
• Thức ăn phải nấu chín.

B) Phòng ngừa bằng thuốc

Cách ngừa hay nhứt là nên chích ngừa. Nên đến BS gia đình tham khảo và hoạch định chương trình chích ngừa cho từng cá nhân và quốc gia mà mình tới. 6-8 tuần lễ trước khi đi phải đến gặp BS bàn về việc chích ngừa:

• Viêm gan A [hepatitis A, HAV]: người lớn 1440, con trẻ em từ 2-16 tuổi, dùng loại junior 770. Chỉ chích ít nhứt 1 tuần trước khi đi. Thuốc hiệu nghiệm 1 năm. Nếu 6-12 tháng sau chích lại lần thứ hai, thì hiệu nghiệm từ 15 tới 20 năm. Nếu chích viêm gan A và B tổng hợp, Twinrix, phải chích 3 mũi (lần đầu, tháng và 6 tháng sau). Hai tuần sau mũi thứ hai, thuốc bắt đầu có hiệu lực mới được đi du lịch. Phải chích them mũi thứ ba 6 tháng sau mới miễn nhiễm viêm gan A cho 15-20 năm và có thể suốt đời cho viêm gan B.
Thương hàn (typhoid), ban bạch.
Thương hàn gây ra bởi vi trùng Salmonella typhi. Bịnh lây truyền qua đồ ăn, thức uống, đồ dơ bẩn và phân của người bịnh có nhiều vi trùng.
– Nó làm bịnh nhân cảm thấy:
– Nóng sốt 39-40 độ,
– Nhức đầu, đau bụng dai dẳng nhiều ngày
– Táo bón hay tiêu chảy.
– Da ngực và bụng nổi đốm hồng nhạt
– Biến chứng: chảy máu trong ruột, thủng ruột nếu không trị kịp thời.
Phòng ngừa bằng chích ngừa. Chỉ chích một mũi, một tuần sau là hiệu nghiệm cho 3 năm, thuốc chích hay hành đau nhức.
Thuốc uống Vivotif mới ra tháng 4/2006. Có 3 viên, uống xen kẽ ngày uống ngày nghỉ. Phải uống cách bữa ăn. Thuốc hiệu nghiệm có một năm. Vì thuốc pha chế bằng vi trùng còn sống, nên người bị suy kém miễn nhiễm, bịnh ung thư, HIV/AIDS không được dùng.
Cholerae, dịch tả:
Chỉ có nơi nào có dịch bịnh thì mới chích. Vào đầu tháng 11/2007, tại Việt Nam có dịch ở mười mấy tỉnh, nên cần phải ngừa. Hiện nay thuốc ngừa dịch tả là thuốc bột để uống, Dukoral (cholera toxin B subunit; vibrio cholerae vaccine, Sanofi Pasteur).
Trẻ em trên 6 tuổi và người lớn dùng 2 lần: mỗi tuần 1 gói.
Trẻ con từ 2 tới 6 tuổi, chỉ uống có 75ml tức phân nửa, làm ba lần. Một tuần một lần 1/2 gói. Nhớ uống cách bữa ăn trước và sau 1 giờ.
• Thuốc chủng Rotarix, GlaxoSmithKline chống lại Rota virus vừa mới phát hành. Uống liều đầu lúc tuổi 6 tới 14 tuần, liều thứ hai từ 14-24 tuần. Dễ nhứt là 2 tháng và 4 tháng tuổi. Không được trể ngày. Loại mới không cần phải pha trước khi dùng như xưa.
• Rotateq của Merck do CSL của Úc sản xuất đã được đưa vào chương trình chích ngừa trẻ sơ sinh 2, 4 và 6 tháng tuổi.
Thuốc uống được pha chế từ siêu vi còn sống đã được làm giảm độc lực. Hiện được miễn phí (trong chương trình chích ngừa trẻ sơ sinh).
Cũng nên mang theo các loại thuốc khác như: thuốc có chất charcoal để lấy chất độc, Lomotil, Imodium, Kaomagma để cầm tiêu chảy. Trẻ em chỉ có nước biển khô: Gastrolyte, Gastro-stop và Repelyte để chống sự thoát nước và muối khoáng.

Ðiều trị

Có thể tự điều trị nếu có mang thuốc theo đầy đủ. Nếu đến BS bản xứ điều trị phải coi chừng đừng cho chích kim và ống chích nấu đi nấu lại, có thể bị lây truyền bịnh hepatitis B và C vân vân.

Nhớ uống nhiều nước, có thể pha nửa muỗng cà phê Sodium bicarbonate với nửa muổng cà phê muối. Tốt nhứt là pha 1 gói gastrolyte, gastro stop hay repelyte với 200ml nước sôi để nguội rồi uống. Uống mấy gói trong ngày cũng được.

Trong trường hợp không có nước biển khô để pha uống, có thể tự pha chế bằng cách hòa 1 muổng cà phê muối và 8 muổng đường vào 1 lít nước sôi để nguội. Ðối với bịnh nhân bị thoát nước (dehydration) cho uống từ từ chớ không được uống nhanh.

Ðường sẽ giúp mao bì nôi mạc ruột ngắm thấu muối, muối sẽ giữ nước và điện giải (electrolytes) rồi mang tới các phần khác hầu phục hồi lại sự thăng bằng nước trong cơ thể.

• Thuốc chống tiêu chảy như:
• Lomotil, Imodium, Kaomagma, Gastro-stop
• Giardiosis, entamoeba histolytica: Doxycyclin, Metrinodazole hay Flagyl, Fasigyn. Cữ rượu khi dùng Metrinodazole. Ở VN người ta thường dùng kháng sinh Ganidan.

• Shigella: Uống Trimetoprim-sulfamethoxazole, Bactrim, Qinolone Ciprofloxacin, Doxycycline 100mg mỗi ngày.
• Vibrio cholerae: Ngừa dịch tả bằng thuốc uống Sukoral. Người lớn và trẻ em trên 6 tuổi uống hai lần cách nhau một tuần. Uống sau khi ăn 1 giờ. Uống xong 1 giờ sau mới được ăn. Trẻ em dưới 6 tuổi uống 3 lần, mỗi lần có ½ gói.
• Nên mang theo nước biển khô. Nếu đau nặng, phải vô BV chuyền nước biển, có thể cho thêm Doxyciclin diệt vi trùng. Nên nhớ là phụ nữ mang thai cùng trẻ em dưới 10 tuổi không được dùng doxycyclin vì có hại cho xương và răng.
• Thương hàn hay typhoid, phải có thử máu mới được dung trụ sinh theo lời bác sĩ chỉ dẫn: Chloramphenicol. Ở Việt Nam có tên là Tifo. Nhớ trẻ em đưới 10 tuổi không được dùng vì nó có thể gây thiếu máu rất trầm trọng.

Nếu đau nặng ói nửa nhiều lần, kiệt sức hay bịnh kéo dài nhiều ngày, thì phải nhờ Bs. điều trị hoặc vào bịnh viện chuyền nước biển.
Nên nhớ là nếu có thai hay cho con bú thì phải báo cho Bs biết để tránh các loại trụ sinh có hại cho bào thai hay trẻ sơ sinh.

Riêng trẻ con thì cách điều trị hơi tế nhị hơn. Việc đầu tiên là tránh bị mất nước, rất nguy hiểm. Để tránh tình trạng nầy, phải cho uống nhiều nước, nhứt là nước biển khơ, tức muối khốn. Tuyệt đối khơng được cho prochlorperazine (Lomotil, Lofemoxal), metoclopramide (Maxolon/ Pramin), loperamide (Gastro-stop, Imodium)

Để phòng ngừa, nên chích ngừa các loại thuốc mà tuổi tác cho phép. Nhớ giữ gìn vệ sinh trong ăn uống, bình sửa cho thật sạch và cẩn thận.

Ăn uống ra sao?

• Trong lúc tiêu chảy, phải kiêng cữ rượu, sữa và phó sản của sữa, rau cải, trái cây, nước trái cây, nhứt là nước cam.

• Cữ thịt mỡ, cữ đồ ăn có nhiều gia vị.
• Nếu hết tiêu chảy trong 12 giờ, bắt đầu ăn thức ăn lỏng như cháo trắng… kế đến cơm.
• Từ từ cho cá, thịt nạc…
Nói tóm lại là trước khi đi du lịch phải đến Bs. gia đình tham khảo kỹ lưỡng và sau khi trở về cũng nên đến Bs. thử máu và uống thuốc xổ lải.

Du lịch phải mang theo thuốc tiêu chảy, nước biển khô để tự trị. Trụ sinh ampicillin mà bà con ta mê thích không có dung để trị tiêu chảy.

Có như vậy mới vui chơi an toàn, thoải mái không bị phiền toái.

Chúc quý vị thượng lộ bình an và trở về khỏe mạnh