Từ Đông Du Đến Những Bước Chân Tha Phương Cầu Thực

Nguyễn Việt Hùng

Có người đi Nhật để ăn ngon, mua sắm, chụp hình và tận hưởng những ngày vui. Tôi cũng thích những điều đó. Nhưng không hiểu sao, giữa những con phố sạch đẹp và những chuyến tàu đúng giờ nơi xứ người, lòng tôi lại cứ quay về với quê hương mình.

Có lẽ mỗi người mang theo một hành lý khác nhau khi đi xa. Có người mang theo máy ảnh. Có người mang theo danh sách những món ăn phải thử. Còn tôi, ngoài chiếc va-li nhỏ, hình như còn mang theo cả một nỗi buồn rất cũ của người Việt Nam.

**

Đứng giữa Tokyo hoa lệ, tôi bỗng nhớ đến một giấc mơ đã dang dở hơn một trăm năm trước.

Chỉ mới vài ngày trên đất Nhật, tôi đã thấy trong lòng mình có rất nhiều điều phải suy nghĩ. Những con đường sạch sẽ. Những chuyến tàu đúng giờ. Những dòng người đi qua nhau trong trật tự và lặng lẽ. Những cửa hàng sáng choang, văn minh, ngăn nắp. Một đất nước hiện đại, giàu có, nhưng vẫn giữ được kỷ luật và lòng tự trọng của một dân tộc.

Ba ngày là quá ngắn để hiểu hết một quốc gia.

Nhưng ba ngày cũng đủ để một người Việt Nam phải chạnh lòng.

Tôi chợt hiểu vì sao hơn một thế kỷ trước, những người yêu nước Việt Nam đã từng hướng ánh mắt về nước Nhật. Có lẽ họ cũng từng nhìn thấy nơi đây một hình ảnh khác của châu Á. Một dân tộc da vàng, không phải phương Tây, không phải da trắng, vậy mà đã biết canh tân, biết học cái hay của thiên hạ, biết xây dựng quân đội, công nghiệp, giáo dục, kỹ thuật, và rồi trở thành một quốc gia hùng cường.

Từ khát vọng ấy, phong trào Đông Du ra đời.

Những thanh niên Việt Nam được gửi sang Nhật với ước mơ học hỏi cái hay, cái mạnh của người Nhật, để một ngày nào đó trở về canh tân đất nước, cứu dân tộc ra khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp. Đó không chỉ là một chuyến đi học. Đó là một giấc mơ cứu nước. Đó là nỗ lực tuyệt vọng nhưng cao đẹp của những con người không cam chịu nhìn quê hương mình mãi sống trong thân phận nô lệ.

Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và bao người yêu nước thời ấy có thể khác nhau về đường lối, khác nhau về phương pháp, nhưng họ cùng gặp nhau ở một điểm: tất cả đều đau đáu trước vận mệnh Việt Nam. Họ muốn dân tộc mình mở mắt. Họ muốn người Việt học cái mới. Họ muốn đất nước thoát khỏi sự lạc hậu, yếu hèn, để có thể tự đứng lên giữa thế giới.

Nhưng rồi giấc mơ ấy cũng tan vỡ.

Khi quyền lợi chính trị thay đổi, chính quyền Nhật đã chọn thỏa hiệp với thực dân Pháp. Theo yêu cầu của Pháp, những người Việt trong phong trào Đông Du bị trục xuất, bị truy lùng, bị bắt bớ, bị tù đày. Một phong trào đầy lý tưởng và hy vọng cuối cùng cũng bị cuốn đi bởi bàn cờ lợi ích của các cường quốc.

Nhìn lại chuyện ấy, ta mới thấy một bài học cay đắng: không một dân tộc nào có thể đặt vận mệnh của mình trong tay một dân tộc khác.

Người ngoài có thể giúp ta một đoạn đường. Họ có thể mở cho ta một cánh cửa. Họ có thể cho ta một cơ hội. Nhưng họ không thể gánh thay tương lai của ta. Khi quyền lợi của họ đổi thay, lời hứa cũng có thể đổi thay. Chỉ có sức mạnh tự thân của một dân tộc mới là điều còn lại.

Điều khiến tôi ray rứt hơn nữa là khi nhìn lại sách sử hôm nay, tôi có cảm giác nhiều chương rất quan trọng của lịch sử dân tộc đã bị làm cho mờ đi.

Tôi không nói điều này một cách tùy tiện. Tôi đã từng tìm mua và đọc cả bộ sách lịch sử từ bậc tiểu học đến trung học ở Việt Nam. Càng đọc, tôi càng buồn. Những phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, những con người như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, những khát vọng canh tân, những nỗ lực đứng lên chống thực dân Pháp trước khi chủ nghĩa cộng sản xuất hiện, tất cả dường như được nhắc đến quá ít, quá hời hợt, quá mờ nhạt.

Trong khi đó, có những câu chuyện lại được kể đi kể lại như thể đó là con đường duy nhất của dân tộc.

Một nền giáo dục lịch sử như vậy làm tôi đau.

Nếu người trẻ không biết đến Đông Du, không biết đến khát vọng canh tân của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, không biết rằng trước khi có những câu chuyện được tuyên truyền sau này, dân tộc Việt Nam đã từng có biết bao con đường đi tìm độc lập, thì đó không chỉ là một thiếu sót trong giáo dục. Đó là một mất mát trong ký ức dân tộc.

Một dân tộc mất đất còn có thể giành lại đất.

Nhưng một dân tộc bị làm cho quên lịch sử của mình thì mất đi cả gốc rễ tinh thần.

Hơn một trăm năm sau, tôi đứng giữa nước Nhật hôm nay.

Nhật Bản vẫn ở đó, nhưng người Việt thì đã ở trong một hoàn cảnh rất khác.

Ngày nay, có hàng trăm ngàn người Việt đang sống, học tập và làm việc tại Nhật. Trong số đó có sinh viên, kỹ sư, nghiên cứu sinh, doanh nhân, điều dưỡng, thực tập sinh và rất nhiều người lao động bình thường. Họ rời quê hương sang đây với hy vọng có một đời sống khá hơn, kiếm được tiền phụ giúp gia đình, nuôi dưỡng một tương lai riêng.

Điều đó không có gì đáng trách.

Tha phương cầu thực là số phận của biết bao thế hệ người Việt. Lao động chân chính, dù là ở đâu, cũng đáng được tôn trọng. Một người bỏ quê hương, bỏ gia đình, sang xứ lạ làm việc cực nhọc để kiếm từng đồng tiền lương, tự nó đã là một nỗi buồn không cần ai phải phán xét thêm.

Nhưng điều khiến tôi day dứt là ở chỗ khác.

Hơn một trăm năm trước, người Việt sang Nhật với khát vọng học để cứu nước. Hơn một trăm năm sau, rất nhiều người Việt cũng sang Nhật, nhưng phần đông chỉ còn là để mưu sinh.

Từ một giấc mơ canh tân quốc gia, chúng ta đã đi đến một thực tế buồn: những người con của đất Việt phải rời quê hương để làm thuê trên xứ người.

Lỗi không nằm ở những người lao động ấy.

Lỗi nằm ở một đất nước và những người lãnh đạo chưa tạo đủ cơ hội cho chính con dân mình. Lỗi nằm ở một xã hội mà người trẻ nhiều khi không nhìn thấy tương lai trên mảnh đất nơi mình sinh ra. Lỗi nằm ở một dân tộc đã quá lâu quen với việc ngưỡng mộ người khác, dựa vào người khác, chờ đợi người khác, mà chưa đủ quyết liệt để tự xây dựng sức mạnh của chính mình.

Đáng buồn hơn nữa, có một số người Việt khi ra xứ người lại không giữ gìn danh dự cho cộng đồng. Những chuyện ăn cắp vặt, gian dối, vi phạm luật lệ, tuy chỉ do một bộ phận gây ra, nhưng lại làm hoen ố hình ảnh của cả một dân tộc trong mắt người Nhật. Ở một đất nước coi trọng danh dự, kỷ luật và sự trung thực như Nhật Bản, mỗi hành vi xấu không chỉ là lỗi của một cá nhân, mà còn trở thành một vết xước trên hai chữ Việt Nam.

Nghĩ đến đó, tôi thấy đau.

Đau không phải vì người Việt nghèo. Nghèo có thể vượt qua.

Đau là vì sau bao nhiêu năm độc lập, sau bao nhiêu khẩu hiệu lớn lao, vẫn còn quá nhiều người Việt phải mang sức lao động của mình đi bán nơi xứ người. Đau là vì chúng ta có một dân tộc thông minh, chịu khó, bền bỉ, nhưng chưa xây dựng được một quốc gia đủ mạnh để giữ chân những người con ưu tú của mình.

Nước Nhật không giàu lên nhờ may mắn.

Họ cũng từng đổ nát, từng thất bại, từng đứng lên từ tro tàn chiến tranh. Họ không có nhiều tài nguyên thiên nhiên. Họ thường xuyên đối diện với thiên tai, động đất, mất mát. Nhưng họ có giáo dục. Họ có kỷ luật. Họ có tinh thần trách nhiệm. Họ có lòng tự trọng quốc gia.

Họ học phương Tây, nhưng không trở thành cái bóng của phương Tây.

Họ tiếp nhận cái hay của thiên hạ, nhưng dùng nó để làm cho nước Nhật mạnh hơn.

Đó mới là bài học lớn nhất.

Không phải học Nhật để ca tụng Nhật. Không phải học Nhật để mãi mãi làm thuê cho Nhật. Mà phải học cái tinh thần đã làm nên nước Nhật: tinh thần tự lực, tự cường, tự trọng và tự xây dựng lấy tương lai của mình.

Thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay có thể đi khắp thế giới. Hãy đi. Hãy học ngoại ngữ. Hãy học khoa học. Hãy học kỹ thuật. Hãy học cách người Nhật làm việc, cách người Mỹ sáng tạo, cách người Đức chính xác, cách người Do Thái quý trọng tri thức.

Nhưng xin đừng học chỉ để rời bỏ quê hương.

Hãy học để một ngày nào đó, dù trở về hay không trở về, vẫn biết mình có một món nợ tinh thần với đất nước đã sinh ra mình. Hãy học để người Việt không còn chỉ được biết đến như những người lao động giá rẻ, mà còn là những nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, nghệ sĩ, trí thức và những con người tử tế làm rạng danh hai chữ Việt Nam.

Một dân tộc không thể lớn lên nếu chỉ biết tự hào về quá khứ được kể theo một chiều.

Một đất nước không thể hùng cường nếu thế hệ trẻ chỉ mơ tìm đường ra đi.

Phong trào Đông Du đã thất bại, nhưng bài học Đông Du thì vẫn còn nguyên đó.

Đừng giao vận mệnh dân tộc cho người khác.

Đừng chờ lòng tốt của các cường quốc.

Đừng chỉ ngưỡng mộ sự văn minh của xứ người.

Hãy học họ. Nhưng học để đứng lên.

Hãy đi xa. Nhưng đi xa để nhìn lại quê hương rõ hơn.

Hãy thành công nơi xứ người. Nhưng đừng quên rằng một dân tộc chỉ thật sự ngẩng đầu khi chính quê hương mình cũng trở thành nơi đáng sống, đáng học, đáng làm việc và đáng tự hào.

Tương lai Việt Nam sẽ không được viết thay bởi Nhật Bản, Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay bất cứ cường quốc nào.

Tương lai ấy chỉ có thể được viết bởi chính người Việt Nam.

Và có lẽ, sau hơn một trăm năm từ giấc mơ Đông Du, điều chúng ta cần nhất hôm nay vẫn là một câu rất cũ, nhưng chưa bao giờ cũ:

Một dân tộc muốn được người khác tôn trọng, trước hết phải biết tự đứng lên bằng đôi chân của chính mình.

6/30/26
HVN
(Osaka- viết mà chơi)