3 Trường Nam những biểu tượng giáo dục danh tiếng với những số phận lịch sử đan xen đầy thú vị tại Sài Gòn.
Trần Ứng Sanh
Nếu như bộ ba Marie Curie, Trưng Vương, Gia Long tạo nên “thế giới của những nàng thơ” Sài Gòn, thì các trường nam sinh như Pétrus Ký (nay là Lê Hồng Phong), Chu Văn An, hay Võ Trường Toản lại là nơi hội tụ của những “bậc trượng phu” đầy hào sảng, khí chất và cũng không kém phần nghịch ngợm.
Nếu như bộ ba Marie Curie, Trưng Vương, Gia Long tạo nên “thế giới của những nàng thơ” Sài Gòn, thì các trường nam sinh như Pétrus Ký (nay là Lê Hồng Phong), Chu Văn An, hay Võ Trường Toản lại là nơi hội tụ của những “bậc trượng phu” đầy hào sảng, khí chất và cũng không kém phần nghịch ngợm.
Chuyện đổi tên của những ngôi trường nam sinh này cũng là một hành trình “cởi áo thuộc địa, mặc áo sơn hà” đầy kiêu hãnh. Tính đến năm 2026, các ngôi trường nam sinh lừng lẫy này đều đã viết nên những trang sử trăm năm:
Trường Pétrus Trương Vĩnh Ký (nay là THPT chuyên Lê Hồng Phong) 99 tuổi
– Năm 1927: Khởi đầu bằng một cái tên “tạm” – Collège de Cochinchine. Do số lượng học sinh bản xứ có nhu cầu học trung học tăng cao, khu bản xứ của trường Chasseloup-Laubat (sau này là Lê Quý Đôn) không còn đủ chỗ. Quyền thống đốc Nam Kỳ lúc đó đã cho thành lập một phân hiệu tạm thời tại khu vực Chợ Quán vào ngày 28/11/1927 mang tên Collège de Cochinchine (Trường Trung học Nam Kỳ). Đây là danh xưng hành chính đầu tiên trong hồ sơ của trường.
– Năm 1928: Danh xưng huyền thoại – Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký. Ngày 11/8/1928, toàn quyền Đông Dương ký nghị định thành lập chính thức trường trung học tại đây và quyết định lấy tên của nhà bác học lỗi lạc người Việt đặt cho trường. Trường chính thức khai giảng năm học đầu tiên vào năm 1928 với tên gọi Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký (thường được gọi thân thương là Trường Pétrus Ký). Cái tên này gắn liền với kiến trúc Đông Dương độc đáo và tinh thần hiếu học, yêu nước suốt gần nửa thế kỷ sau đó.
– Niên khóa 1976 – 1977: Khởi đầu thời kỳ mới – Trường Cấp 3 Lê Hồng Phong. Sau cột mốc lịch sử năm 1975, trường có một khoảng thời gian ngắn được trưng dụng làm nơi làm việc của Ủy ban Quân quản Thành phố. Khi ổn định lại việc giảng dạy cho niên khóa mới (1976 – 1977), trường chính thức được đổi tên thành Trường Trung học phổ thông Lê Hồng Phong (hoặc gọi là Trường Cấp 3 Lê Hồng Phong) để tưởng nhớ vị cố Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.
– Năm 1990: Xác lập mô hình trọng điểm – Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong. Để đáp ứng yêu cầu bồi dưỡng nhân tài trong giai đoạn đổi mới, năm 1990, trường được chính thức mang tên gọi đầy đủ là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong. Đến năm 1995, trường tiếp tục được ngành giáo dục tin tưởng chọn làm Trung tâm chất lượng cao các tỉnh phía Nam. Đây là vườn ươm đào tạo ra các thế hệ học sinh giỏi đi thi đấu quốc tế và khẳng định vị thế dẫn đầu trong hệ thống giáo dục chuyên.
Trường Chu Văn An (Sài Gòn) 118 tuổi truyền thống (Cuộc di cư lịch sử của “Trường Bưởi” vào Nam). Đây là ngôi trường có số phận thăng trầm, lận đận và nhiều lần đổi tên/mô hình nhất trong ba trường:
– Trước năm 1954: Trường vốn là Trường Bưởi lừng danh ở Hà Nội (sau đó mang tên Chu Văn An).
– Năm 1954 – 1955: Sau Hiệp định Giơ-nevơ, một bộ phận thầy và trò trường Chu Văn An di cư vào Nam. Trong 2 năm đầu, họ không có trường sở nên phải học nhờ tại chính cơ sở của trường Pétrus Ký (Pétrus Ký học buổi sáng, Chu Văn An học buổi chiều).
– Năm 1961: Trường Chu Văn An Sài Gòn chính thức có cơ sở riêng tại đường Triệu Đà (Quận 5).
– Năm 1978: Trường bị giải thể hệ phổ thông và đổi tên thành Trường Huấn nghệ Phổ thông Lao động. Các học sinh cũ phải chuyển sang các trường lân cận.
– Năm 1995: Trường quay lại với tên thầy Chu Văn An nhưng dưới mô hình mới: Trung tâm Giáo dục thường xuyên Chu Văn An (trực thuộc Sở GD&ĐT TP.HCM).
(Lưu ý: Tại TP.HCM hiện nay còn có một ngôi trường mang tên THCS Chu Văn An tại Quận 1, tiền thân là trường Hưng Đạo được đổi tên từ năm 1978, không phải là trường Chu Văn An di cư từ Hà Nội vào).Cuộc di cư lịch sử của “Trường Bưởi” vào Nam).
Trường Võ Trường Toản (nay là THPT Võ Trường Toản) 71 tuổi (Người em sinh sau từ “nhánh” Pétrus Ký). Trường Võ Trường Toản có mối duyên nợ ruột rà với trường Pétrus Ký:
– Năm 1955: Do số lượng học sinh thi vào trường Pétrus Ký quá đông, Bộ Quốc gia Giáo dục lúc bấy giờ đã lấy những thí sinh đậu kế tiếp để lập ra các lớp mới. Ban đầu, các lớp này học tạm tại trường Sư phạm Nam Việt.
– Năm 1956: Trường được chính thức hóa bằng nghị định và mang tên Trường Nam trung học Võ Trường Toản, hoạt động biệt lập tại số 11 Nguyễn Bỉnh Khiêm, Quận 1. Tôn chỉ của trường thời kỳ này là “Học vấn – Đạo đức – Kỷ luật”.
– Sau năm 1975: Trường được tổ chức lại thành trường cấp 1 và cấp 2.
– Năm 1998: Trường được chính thức định danh ổn định thành Trường THCS Võ Trường Toản như hiện tại (nổi tiếng với kiến trúc cổ kính được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Thành phố).
Cái “duyên” đan xen thú vị giữa 3 ngôi trường
Nếu nhìn lại lịch sử, ta sẽ thấy một vòng tròn kết nối đầy nhân văn:
– Học trò rớt Pétrus Ký suýt soát thì qua học Võ Trường Toản.
– Thầy trò Chu Văn An từ miền Bắc xa xôi vào Nam thì được vòng tay của Pétrus Ký nhường một nửa ngày học để chở che trong những năm tháng bơ vơ nơi đất khách.
Chính vì vậy, vào những ngày kỷ niệm thành lập trường, cựu học sinh của cả ba mái trường này thường có một sự liên kết ngầm rất lớn. Họ không chỉ kỷ niệm một cái tên trên tấm bảng hiệu, mà họ đang kỷ niệm một thời kỳ mà những người thầy, người trò đã đùm bọc nhau qua những biến động lớn của lịch sử đất nước.
