Từ Massachusetts đến Varykino và Ca Khúc Jingle Bells

Nguyên Dũng

 

Phim Doctor Zhivago ra đời năm 1965, đến nay đã hơn nửa thế kỷ nhưng mỗi khi xem lại, toàn bộ cuốn phim vẫn mang đến cho người xem những cảm xúc tuyệt vời…     (*)

🔔

Cùng với những ca khúc tiêu biểu trong mùa Giáng Sinh như Silent Night, O Christmas Tree (“Mon Beau Sapin”, lời Pháp), White Christmas, Rudolph The Red-Nosed Reindeer, Mary’s Boy Child/Oh My Lord (Boney M.) v.v… Jingle Bells là một bài nhạc phổ thông và được hát nhiều nhất trong mùa Giáng Sinh ở Mỹ và nhiều nơi trên thế giới.

Được sáng tác vào năm 1857 bởi James Lord Pierpont – một tay tìm vàng “tài tử” kiêm nhạc sĩ sáng tác nhạc thánh ca – bài Jingle Bells (lúc đầu có tên là “One Horse Open Sleigh”- Xe Trượt Tuyết Không Mui Độc Mã) đã được các nhà phê bình dân ca, dân nhạc Mỹ nhận định rằng, về mặt kỹ thuật, nó thích hợp ở mọi lúc, mọi nơi trong mùa đông do âm điệu và tiết tấu vui tươi, trẻ trung. Tuy vậy, dù trong ca từ cuả toàn bài không hề có một chữ nào đả động tới Christmas hay Chúa Hài Đồng…người ta vẫn cố tình hoà nhập ca khúc Jingle Bells (Chuông Leng Keng) vào mùa Giáng Sinh từ hơn 160 năm qua… 

🔔

Ca khuc Jingle Bells 01
Hình minh họa (nguồn: American Homestead in Winter/by Currier&Ives).

Đây là câu chuyện về một người đàn ông, một cỗ xe trượt tuyết (sleigh) và một con ngựa tên Cleo.  Tuy gọi là “xe” nhưng thật ra chiếc sleigh chẳng có bánh hay máy móc gì cả ngoài hai cái càng sắt để trượt trên mặt băng trơn.  Ta có thể thấy loại xe trượt tuyết do ngựa kéo này ở những vùng đồng quê Bắc Mỹ hay châu Âu vào mùa đông tuyết giá.  Dân Eskimo ở Bắc Cực cũng di chuyển bằng loại xe tương tự do chó kéo để đi săn hải cẩu lấy thịt, mỡ và da, nguồn mưu sinh chính của họ.  

Ca khuc Jingle Bells 02
Hình minh họa

Đối với trẻ em, thân mật và gần gũi hơn là hình ảnh ông già Noël râu tóc bạc ngồi trên một cỗ xe trượt tuyết chất đầy đồ chơi do bầy tuần lộc kéo ngang bầu trời lạnh giá trong đêm Giáng Sinh.

Ca khuc Jingle Bells 03
Cánh đồng băng ở Varykino. (phim Doctor Zhivago)

Với người lớn, đoạn phim gợi cảm nhất trong phim Doctor Zhivago có lẽ là lúc Yuri Zhivago (Omar Sharif 1932-2015) đưa người tình Lara Antipova  (Julie Christie) và cậu bé trên một cỗ xe trượt tuyết trở về ngôi nhà đóng băng nằm chơ vơ trên cánh đồng tuyết ở Varykino thuộc xứ Nga thời cách mạng Bolshevik sắt máu, nơi Zhivago từng đêm thức trắng ngồi nắn nót những bài thơ tình cho Lara trong tiếng chó sói tru rợn người bên ngoài.

Ca khuc Jingle Bells 04
Lara và Yuri Zhivago trong ngôi nhà đóng băng ở Varykino (phim Doctor Zhivago)

Cũng chính từ ngôi nhà đông đá này, Lara và cậu bé sau đó đã bị tên chính trị gian manh Victor Komarovsky (Rod Steiger) đem lính tới vây bắt và đưa đi biệt tích trên một cỗ xe trượt tuyết do ngựa kéo. Zhivago chạy vội lên từng gác lửng phía trên, đập cửa kính nhìn ra để chỉ còn kịp nhìn thấy đoàn xe vừa mất hút sau một ngọn đồi…

Ca khuc Jingle Bells 05
Vĩnh biệt người tình Lara. (phim Doctor Zhivago)

🔔

Câu chuyện sau đây cũng liên quan đến một cỗ xe trượt tuyết đơn sơ cũ kỹ nhưng chủ nhân của nó không đại chúng như ông già Noël và lại càng không đào hoa như chàng bác-sĩ-nhà-thơ Yuri Zhivago trong truyện phim trên.  Bối cảnh câu chuyện xảy ra vào giữa thế kỷ 19 – năm 1849 – khi phong trào đổ xô đi tìm vàng ở miền Viễn Tây Mỹ đang bùng phát.

James Lord Pierpont là một trong số những người thử thời vận. Chàng ta hăm hở theo chân đoàn người tìm vàng đổ về California mà thời đó còn là một miền đất hoang dã.  Sau cùng chẳng tìm được gì, Pierpont bèn xin việc làm tại một tiệm bán đồ khô ở Sacramento. Không thành công trong việc tìm vàng lại mang thêm bệnh phổi, Pierpont quyết định trở về quê nhà ở Massachusetts sau một thời gian làm lụng cực nhọc và dành dụm được một số tiền nhỏ.  Sau nhiều tuần lặn lội xuyên bang để trở về miền Đông, Pierpont đã gần cạn túi.  Niềm hãnh diện và vui sướng nhất của anh lúc đó là con ngựa cái Cleo mà trước khi sang miền Viễn Tây, anh đã giữ kỹ nó trong chuồng và thuê người chăm sóc kỹ lưỡng.  Còn chiếc xe kéo thường dùng trong mùa đông cũng được cất giữ cẩn thận trong kho chứa rơm.

James Pierpont mướn một phòng trọ ở thị trấn Medford không xa thành phố Boston lắm.  Căn phòng anh thuê nằm ở góc ngoài cùng trên lầu bốn cuả toà nhà trọ.  Thường thì phòng loại này giá thuê rẻ hơn các phòng khác vì nằm ở góc, hai mặt phòng đều giáp phía ngoài nên mùa đông thì lạnh cóng còn mùa hè không khác một lò nướng bánh.  Pierpont là một khách trọ tầm thường như mọi người khác nếu không nói là…khá xơ xác vì bộ mã bề ngoài của anh ta không có gì gọi là…gentleman!  Sáng vác ô đi, chiều vác ô về.  Đi không ai hay, về không ai biết.  Pierpont ngày ngày lầm lũi như một chiếc bóng. 

Dù sao, trong ngôi nhà trọ bốn tầng với đủ mọi thành phần đó cũng có một người thuê phòng khá nổi bật.  Người đó tên William Webber, một giáo sư dương cầm khá nổi tiếng trong vùng.  Webber mướn một phòng ở mặt tiền tầng nhất thông sang một phòng bên cạnh để mở lớp dạy dương cầm.  Trong căn phòng nhỏ này, chiếc đại dương cầm đen bóng của Webber là cây đinh để ai đi ngang cũng phải nhìn vào.  Cũng cần nói thêm, ngoài sở thích đi tìm vàng – một thứ hobby thời thượng lúc đó – Pierpont còn là một nhạc sĩ phong cầm.  Chàng ta kiếm sống thêm với nghề chơi nhạc vào mỗi Chúa Nhật ở các nhà thờ quanh vùng Boston.

Với cùng sở thích âm nhạc, rất mau chóng Pierpont và Webber trở thành bạn thân để rồi sau đó, mỗi chiều Pierpont bỏ ra nhiều giờ với ban nhạc của Webber để soạn các ca khúc và cũng để có dịp “chơi ké” dương cầm.  Đổi lại, anh nhường cho Webber sử dụng chiếc xe kéo và con ngựa Cleo mỗi khi ông thầy dạy nhạc cần đưa người bạn gái đi “rước đèn” hay hò hẹn du dương đâu đó trong một đêm đông tuyết bay lất phất rất romantique…kiểu tiền bán thế kỷ thứ 19!  Thời đó, văn minh cơ khí còn thô sơ – làm gì đã có Lệ Xuân (Lexus) hay Be-My-Wife (BMW) như thời nay – nên ai có được một cỗ xe do ngựa kéo để đưa người đẹp đi chơi đó đây cũng đã là le lói, lả lướt lắm rồi…(!)

Ca khuc Jingle Bells 10
James Lord Pierpont (1822-1893), tác giả ca khúc bất hủ Jingle Bells

Một buổi chiều mùa đông, Webber đang sửa soạn thắng ngựa để đi bỗng nảy ra ý định đeo một vòng dây chuông quanh cổ con Cleo.  Đây là những quả chuông lục lạc (loại chuông nhỏ – chữ này ngày nay cũng ít thấy dùng) được kết thành chùm bằng một sợi dây ngũ sắc.  Con ngựa đeo vòng lục lạc vào cổ, khi chạy sẽ phát ra tiếng leng keng nghe vui tai và gây sự chú ý ngoài đường phố.  Đâu đó xong xuôi, Webber lên xe quất ngựa đi.  Nhạc chuông leng keng.  Vó câu lóc cóc.  Chuỗi âm thanh kéo dài đến đầu phố rồi mất hút, trả lại sự yên tĩnh cho ngôi nhà trọ.

Ca khuc Jingle Bells 11
Chuông lục lạc (Jingle Bells)

Webber đi rồi, Pierpont ở nhà một mình buồn tình nên ngồi xuống chiếc đại dương cầm gõ bâng quơ vài nốt nhạc.  Bên ngoài đêm đã xuống.  Khí lạnh từ đất đang dâng. Pierpont bỗng nảy ra ý dùng những nốt dương cầm để họa lại tiếng nhạc chuông còn văng vẳng trong đầu.  Và trong phút giây ngẫu hứng, chàng nhạc-sĩ-săn-vàng James Pierpont đã sáng tác một nhạc khúc có âm thanh leng keng của những quả chuông lục lạc.  Và như thế bản nhạc “One Horse Open Sleigh” (Xe Trượt Tuyết Không Mui Độc Mã) đã ra đời vào đầu mùa đông năm 1857.

Ca khuc Jingle Bells 06
Xe trượt tuyết độc mã. (Hình minh họa)

Về sau do sức khỏe ngày càng sa sút, Pierpont bắt buộc phải bán con ngựa Cleo và cỗ xe trượt tuyết mới gom đủ tiền dọn về tiểu bang Georgia để tá túc ở nhà người anh là mục sư Tin Lành tên John Pierpont Jr. Anh đã chán sống ở New England vì mùa đông ở đó quá lạnh lẽo, chật vật.  Vài năm sau, trong một dịp tình cờ, James Pierpont chơi lại bài nhạc này trong đêm Thánh Ca Giáng Sinh tổ chức tại nhà của người anh mục sư.  Được đám đông tán thưởng nhiệt liệt, Pierpont rất cảm kích nên quyết định ấn hành và xuất bản ca khúc đã bắt đầu nổi tiếng của mình sau khi đổi tên bài từ “One Horse Open Sleigh” thành “Jingle Bells”.

Ca khuc Jingle Bells 09
“One Horse Open Sleigh”, tên nguyên thủy của bản nhạc khi ra đời vào năm 1857 trước khi đổi thành “Jingle Bells”, năm 1859.

🔔 Bài nhạc rất dài gồm 4 đoạn với một Điệp Khúc chung.  Dưới đây chỉ đăng lại Lời 1 và Điệp Khúc.  Toàn bài full lyrics có thể tìm thấy trong Google.

Ca khuc Jingle Bells 07

Câu chuyện chỉ có thế và ngày nay, Jingle Bells đã trở thành một trong những bài nhạc phổ thông và tiêu biểu nhất trong mùa Giáng Sinh, không chỉ riêng ở Mỹ mà còn được nhiều nước khác trên thế giới đặt tựa và lời riêng, dựa theo âm điệu cuả bản nhạc gốc.  Như cố nhạc sĩ Phạm Duy trước năm 1975 đã soạn lời Việt cho bài này là “Tiếng Chuông Ngân” với giọng ca Thái Hiền trong ban The Dreamers, ban nhạc cuả các con ông.  Pháp có bài Vive Le Vent (Vạn tuế Gió/Long live the Wind) dựa theo bản gốc tuy không sát nghĩa.  Riêng Australia ở Nam Bán Cầu, thời tiết mùa màng hoàn toàn đảo ngược, tháng 12 ở Down Under là mùa hè nên nhạc sĩ xứ kangaroo Colin Buchanan “chế” lại là Aussie Jingle Bells với lời nhạc đã sửa đổi ở nhiều chỗ để phù hợp với thời tiết và phong thổ ở Miệt Dưới nên nghe rất tếu.  Bạn đọc  có thể vào Google gõ Aussie Jingle Bells để nghe trên YouTube với lời nhạc (lyrics). 

🔔  Và, nói theo “kiểu Mỹ” – “Last But Not Least” – (cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng): Theo tài liệu NASA, cơ quan Quản Trị Hàng Không và Không Gian Mỹ, Jingle Bells là bản nhạc đầu tiên của nhân loại được phát đi từ không gian truyền về trái đất vào ngày 16 tháng 12, năm 1965 từ phi thuyền Gemini 6 bay trên qũy đạo. Hai phi hành gia Wally ShirraTom Stafford chơi bài này bằng khẩu cầm harmonica và vòng chuông lục lạc để tạo “sound effects” và truyền về Trung Tâm Kiểm Soát Mission Control ở Houston, Texas.  Hai nhạc cụ “không gian” này – chiếc khẩu cầm tí hon hiệu Hohner và năm quả chuông lục lạc – hiện vẫn còn được trưng bày tại Viện Bảo Tàng Hàng Không và Không Gian “Smithsonian National Air and Space Museum” ở Washington D.C. .

🔔

 (*) Sơ Lược Về Phim Doctor Zhivago 

Ca khuc Jingle Bells 08

Đây là một trong những phim được xem là rất tốn kém, và thành công nhất trong thập niên ‘60 cuả thế kỷ trước, được dựng theo tác phẩm có cùng tên của nhà văn Nga Boris Pasternak. Bối cảnh của phim là thời điểm nước Nga trong những năm trước Thế Chiến Một và cuộc Nội Chiến (1917-1923). “Bác sĩ Zhivago” được Pasternak viết xong năm 1957 nhưng bị chính quyền Sô Viết lúc đó cấm xuất bản tại Nga vì khi xảy ra cuộc Cách Mạng Tháng 10 Bolshevik, Pasternak đã cương quyết giữ vững lập trường trung lập tức không ủng hộ. Do đó toàn bộ bản thảo được bí mật mang sang Ý và xuất bản tại Milan.  Khi biết tin Pasternak được trao giải Nobel Văn Chương năm 1958, Đảng Cộng Sản Liên Sô tức giận và buộc ông phải từ chối nhận giải.  Cho mãi đến năm 1988, hậu duệ cuả ông mới được thay mặt để nhận giải thưởng cao qúy này.

Ca khuc Jingle Bells 12
Boris Pasternak (1890-1960)

Đó cũng là lý do chính quyền Liên Sô không cho phép phim Doctor Zhivago được quay ở Nga nên hầu hết ngoại và nội cảnh được thực hiện ở Tây-Ban-Nha và ra đời năm 1965.  Nhân vật chính là Yuri Zhivago (Omar Sharif), một bác sĩ quân y của Hồng Quân Liên Sô.  Cuộc tình tay ba giữa Zhivago, người tình Lara Antipova (Julie Christie) và người vợ Tonya Gromyko (Geraldine Chaplin) diễn ra trong bối cảnh những năm giữa Cách Mạng Nga và cuộc Nội Chiến.  Phim đoạt 5 giải Oscars trong lần trao giải Academy Awards thứ 38 tổ chức tại Santa Monica, California năm 1966. Các nhân vật “gạo cội” của phim gồm:              

  • Carlo Ponti: giám đốc sản xuất.                      
  • David Lean: đạo diễn (từng là đạo diễn phim Cầu Sông Kwai, 1957)  
  • Maurice Jarre: nhạc phim Lara’s Theme
  • Omar Sharif: bác sĩ Zhivago.  
  • Julie Christie: Lara Antipova
  • Geraldine Chaplin (con gái vua hề Charlot, Charlie Chaplin): Tonya Gromyko.
  • Và các diễn viên nổi tiếng khác như Rod Steiger, Tom Courtenay, Alec Guinness (từng đóng vai viên sĩ quan Anh trong phim “Cầu Sông Kwai”) v.v… 

 

Ca khuc Jingle Bells 13
Trong ngôi nhà đóng băng ở Varykino, Yuri Zhivago từng đêm thức trắng ngồi nắn nót những bài thơ tình cho Lara.