THẾ NÀO LÀ CHẾT NÃO và TÌNH TRẠNG THỰC VẬT?

Phan Giang Sang

(trích TUYỂN TẬP PHAN GIANG SANG I – Y HỌC & ÐỜI SỐNG)

Người phụ nữ bất hạnh Terri Schiavo 41 tuổi, nằm liệt chiếu liệt giường trong 15 năm qua, cuối cùng đã qua đời ngày 31/03/05. Cái chết của bà kết thúc cuộc tranh luận, không những chỉ giữa hai gia đình chồng Schiavo và cha mẹ ruột là ông bà Schindlers mà thôi, nó còn lôi kéo tới tòa án, Quốc hội, Tòa Bạch Ốc trong nhiều năm qua. Họ kiện tụng, tranh cãi quanh vấn đề cúp hay không cúp các máy trợ sinh, vì bà sống trong hôn mê hay trạng thái thực vật.

Ðể hiểu rõ vấn đề vì rất nhiều người không hiểu cứ cho là chết não (brain dead). Thật ra chết não hoàn toàn khác với đời sống thực vật (vegetative state). Chúng tôi ráng cố gắng giải thích về sự khác biệt của hai vấn đề nầy, hầu giúp quý vị hiểu thêm. Xin sơ lược cơ thể não bộ để quý vị có khái niệm về chức năng của nó.

Hình vẽ

 tinh trang thuc vat 

Thế nào là Ðời Sống Thực Vật?

Ðời sống thực vật (Vegetative state) có nghĩa là:

  • liên quan tới tăng trưởng và dinh dưỡng như cây cối
  • hoạt động vô tri giác, tự trị, không cố ý (functioning unconsciously, autonomic, involuntary), như cây cối.

Người có đời sống thực vật khi bị hôn mê không lai tĩnh được, không chữa trị được (irreversible coma). Có điều là còn thở,

mạch vẫn đập…mí mắt mở ra cho ta cảm tưởng như tỉnh dậy. Hơn nữa, có khi ngáp (yawning), lầm bầm (grunting). Thỉnh thoảng đầu ngón tay chân có thể cử động. Nhưng bịnh nhân hoàn toàn không đáp ứng lại kích thích, hay lời kêu, hoặc câu hỏi. Bs đưa tay qua lại coi mắt bịnh nhân có theo dõi hay không. Mắt nháy không có nghĩa là bịnh nhân thức tỉnh, vì người ngũ mắt cũng nháy gọi Rapid Eye Movement, REM.

Nếu tình trạng nầy kéo dài hơn một tháng, nó trở nên mãn tính gọi là trạng thái thực vật (persistent vegetative state). Nó nặng hay nhẹ tùy theo sự hư hại của hai não bán cầu, vỏ não. Ðây là phần tri thức cao cấp của não.

Phản xạ Babinski dương tính nói lên điều nầy. Nó phát xuất từ hệ thần kinh tự trị (autonomic nervous system function). Trung khu của nó là cuống não, brain stem, nó thuộc về sơ đẳng primitive. Hệ nầy điều khiển tim mạch, hơi thở, điều hòa thân nhiệt, thần kinh nội tiết (neuro-endocrine). Tuyệt nhiên không cử động và im lặng (akinetic mustin).

(Ðể dễ hiểu, xin cho thí dụ: Chúng ta biết là thằn lằn đứt đuôi, cái đuôi ngo ngoe mặc dầu đã lìa thân xác, tức không do não điều khiển, một lúc sau nó mới ngưng. Nó cử động được là nhờ hệ thống thần kinh tự trị tại vị. Chính vì vậy mới có câu ngạn ngữ: rung bây bẩy như thằn lằn đứt đuôi). 

Trạng thái thực vật kéo dài được bao lâu?

Tình trạng thực vật có thể kéo dài hằng chục năm, nếu được nuôi dưỡng đầy đủ, vệ sinh, phòng chống bịnh tốt. Dễ chết nhứt là viêm phổi hay nhiễm trùng đường tiểu. 

Rút ống dinh dưỡng sống được bao lâu?

Phần nhiều bịnh nhân được chăm nuôi qua ống dinh dưỡng, qua mũi hay qua lỗ khoét bao tử, để đưa loại sữa đặïc biệt vào cơ thể. Nước tiểu hứng qua ống thông tiểu và đo hằng ngày. Nếu rút ống dinh dưỡng có thể sống tối đa là một tháng. Bà Terri chỉ sống được có 14 ngày.

Chết não (brain dead) là gì?

Nhiều người cho bà Terri bị chết não. Bs James Bernat, Gs thần kinh Trường Y khoa Dartmouth cho rằng bà không có điều khiển cử động, không ra dấu, không nói… Với cái nhìn của khoa học thần kinh neuroscience phải gọi là thực vật (vegetative state).

Chết não là khi nào nó chết vĩnh viễn. Chức năng trung tâm cuống não, kiểm soát phản xạ thở, nhịp tim mạch, phản xạ đồng tử và các phản xạ sống khác không còn nữa. Cái khó khăn là thân nhân bịnh nhân ở phòng cấp cứu hay hồi sinh không thấu triệt thần kinh nên lầm tưởng người bịnh còn nháy mắt chắc còn sống và nuôi hy vọng một phép mầu nào đó cứu sống lại. Chúng tôi rất thông cảm với gia đình họ, về việc nầy vì quá thương yêu thân nhân vô phúc. 

Úc có luật lệ rút ống dưỡng sinh không?

Ở đây không ai có quyền làm như vậy. Bịnh nhân nuốt không được, phải đặt ống truyền sữa đặc biệt qua mũi hay qua lỗ khoét bao tử. Chẳng những thế mà đau bịnh gì, phải tiếp tục cho thuốc bịnh đó như lên máu, tiểu đường tán nhỏ hòa với nước cho vô hằng ngày. Nếu ngưng ngang được coi như sát nhân. Mọi việc phải có chứng từ hợp pháp, nếu không dễ bị thưa kiện.

Trong trường hợp như bà Terri, phải nhờ pháp luật, vì bà đang hôn mê sâu deep coma. Tòa án ra lịnh mới thi hành, đã vậy mà còn lôi thôi huống chi là đơn thân độc mã hành sự.

Chuyện bà Terri không đơn giản, vì không những dằng co giữa hai gia đình, tôn giáo mà thôi, lại còn giữa Tư pháp và Hành pháp cùng chính trị, vì Tổng thống Bush và em là Thống đốc J. Bush đã can thiệp vào.

Nói đúng hơn ‘vạn tử nhất sinh’, còn nước còn tát cho đến hơi thở cuối cùng. Từ cổ chí kim, Ðông hay Tây y đều làm như vậy. Chỉ có bác sĩ đội đá vá trời, nhân danh cấp tiến, cướp quyền tạo hóa vẽ chuyện “tử quyền” mà thôi. Họ đúng là bác sĩ “tử thần”.

Trước đây, tôi có dịp săn sóc một đồng hương, hôn mê do bể mạch máu đáy não. Bà sống trong tình trạng thực vật, với các ống dinh dưỡng cho bảy năm tại viện dưỡng lão. Sau đó cô con gái túc trực chăm sóc bà xuống tóc đi tu.

BàTerri Schiavo đã qua đời. Nhưng bà nào được yên ổn nằm xuống an giấc ngàn thu, xa lìa cõi đời ô trọc, đầy chông gai mâu thuẫn nầy. Thân xác bà hiện bị hai gia đình giành nhau: quyền làm ma chay, bên Schiavo ở Philadelphia hay bên Schindlers ở Florida. Schiavo Evangelic đòi thiêu, còn bên Schindlers  Roman Catholic đòi chôn.

Nhóm cấp tiến cho việc rút bỏ ống dưỡng sinh của bà Terri là giúp cho bà khỏi đau khổ, sống đời sống thực vật, như cây chùm gởi, bám vào các ống dưỡng sinh. Còn nhóm bảo thủ thì cho việc rút ống được coi như “hành động khủng bố, terrorist”, và “hành động sát nhân (murder)”.

Từ câu chuyện đau thương nầy nẩy ra một vấn đề hết sức mới me, rất tế nhị, mà chúng ta nên suy gẫm, và hành sự ngay từ bây giờ, hầu tránh tình trạng pháp lý lôi thôi trên. Ngoài “di chúc” (will) gia sản, tiền tài, còn “di chúc đời sống” (living will). Với di chúc hợïp pháp nầy, bịnh viện và người thừa kế mới dễ làm việc, khỏi đáo tụng đình cho nó lôi thôi, mà còn hao tài tốn của. Ngoài ra còn một nghĩa cử tốt đẹp nhứt đời người sau khi chết là đừng quên ký nguyện ước hiến tặng tạng phủ để cứu rổi chúng sinh. 

Phụ thêm

Hai tháng sau cái chết của bà Schiavo, trưởng toán giảo nghiệm là Bác sĩ Jon Thogmartin tuyên bố: Não bộ bà đã chết, nó chỉ còn có phân nửa trọng lượng (615gm) khối óc của người bình thường. Bà không bị tim mạch hay đầu độc.