Phòng ngừa tai biến mạch máu não

Bs Phan GIang Sang

(trích TUYỂN TẬP PHAN GIANG SANG I – Y HỌC & ÐỜI SỐNG)

tai bien mach mau nao

Mấy tháng trước, có một nhân viên bưu điện mới 58 tuổi, khỏe mạnh, không cao huyết áp, không có mỡ trong máu, thế mà sau một trận bóng bàn cảm thấy khó chịu, nhức đầu, vào bệnh viện rồi chết.

Một bà nọ gọi điện thoại hỏi:

–     Bác sĩ ơi, chồng tôi bị tê tay, cứng chân, nói năng đơ đớ đã nữa giờ rồi không khỏi. Bây giờ phải làm gì?

–     Phải gọi xe cứu thương, đưa ông vào bịnh viện cấp cứu ngay, không được chậm trễ.

Số người Việt bị Tai Biến Mạch Máu Não (TBMMN) ở Úc, nhiều hơn ở Việt Nam. Việc này do đời sống vật chất sung túc: đồ ăn, thức uống bổ dưỡng thừa thải, dễ đưa tới lên máu, cao cholesterol.

Ðời sống an nhàn không hoạt động, phì mập, thuốc lá và rượu cũng dự phần vào những nguyên nhân tai hại trên.

Tại Úc nầy, hằng năm có 46,000 trường hợp bị TBMMN. Nó chiếm tới một phần ba tổng số tử vong (khoảng 15,000) và số còn lại bị tàn phế không nhiều cũng chút ít. (1)

Ðể tránh TBMMN gây ra nhiều phiền phức cho cá nhân, gia đình và xã hội, để tránh bại hoại nền kỹ nghệ và gánh nặng cho nền kinh tế quốc gia và gia đình. Chúng tôi xin trình bày về TBMMN, để quí vị hiểu và ngăn ngừa nó hữu hiệu hơn.

Ðịnh nghĩa :

TBMMN là một cơn bịnh bất thần, làm ngộp máu hay thiếu máu nuôi một phần của não, do nghẹt mạch máu hay vỡ thành mạch máu trong não. Nó có thể nhứt thời hay vĩnh viễn và đưa tới tử vong trong 24 giờ, trong vài ngày, vài tuần hay vài tháng hoặc vài năm. Bà con mình cho là trúng phong, trúng gió nặng làm chết không kịp ngáp.

Cũng vì vậy mà TBMMN nhứt thời, chỉ xảy ra từ vài phút tới vài giờ. Thông thường là dưới một giờ. Lâu nhứt là dưới 24 giờ. Ðây là TBMMN tạm thời. Nó được gọi là TIA (Transient Ischemic Accident). Có người cho nó là mini TBMMN. Tất cả triệu chứng biến mất trước và 24 giờ sau.

Sau 24 giờ, mà các triệu chứng còn y nguyên hay thêm, thì gọi là TBMMN.

Nhờ y khoa tiến bộ, nên số tử vong càng ngày càng giảm. Năm 1970 là 70%, bây giờ trong những ngày đầu là 20% và 1 năm là 40%. Nó có thể tái phát lại 3 – 5% trong 1 tháng đầu, 10% cho 1 năm sau.

Còn cơn thiếu máu nhứt thời, thì chỉ có 10 – 12% trong 1 năm. Sống sót sau cơn TBMMN thì làm gì cũng bị:

  • Tàn tật về thể chất 50%,
  • Nhận thức kém cỏi 30%,
  • Còn 25% khác cần sự săn sóc dài hạn.

Theo sự nghiên cứu của Úc thì:

  • cứ 1 trong số 45 người tuổi từ 75 đến 84 và
  • cứ 1 trong số 30 người trên 85 tuổi bị TBMMN
  • Số bệnh nhân nam nhiều hơn nữ 30%.

 

Sinh bệnh học

TBMMN là do nghẽn mạch máu hay chảy máu, do bị vỡ thành mạch máu trong não:

  • 80% là do máu nghẽn.
  •  Còn 20% là do vỡ thành mạch máu nên xuất huyết.

Sinh bệnh học cho thấy là:

  • Thành nội mạch máu bị xơ, đóng mỡ, bị viêm, bị tinh bột đóng. Vỡ thành mạch máu.
  • Tật bẩm sinh phình đại thành mạch máu.
  • Nghẽn mạch máu là do cục máu từ ngoài não đưa vào

hay máu trở thành đậm đặc, đường kính nhỏ hẹp hoặc bị co thắt.

Nguyên nhân

TIA và TBMMN đều có nguyên nhân giống nhau như:

  • Lên máu, tiểu đường.
  • Mỡ trong máu cao (cholesterol) làm nghẽn mạch máu.
  • Ðau tim mạch, máu nhồi cơ tim do nghẽn mạch máu, rung tâm nhĩ, Atriofibrillation.
  • Mạch máu bẩm sinh vỡ.
  • Bịnh đa hồng cầu, hồng cầu lưỡi liềm sickle cell disease.
  • Phì mập, không hoạt động.
  • Hút thuốc lá, uống rượu, ăn quá mặn.
  • Uống thuốc ngừa thai.

Sau khi bị TBMMN, cách tốt nhứt là phòng ngừa đừng cho bị lại. Sau khi nghẽn mạch máu, vùng não bộ không được máu nuôi, sẽ sưng ứ lên rồi lốm đốm chảy máu, vùng não bộ đó sẽ thành thẹo không cứu chữa được.

Chính vì vậy mà cách duy nhứt là phòng ngừa TIA và TBMMN tái phát.

 

Triệu chứng

1/   TBMMN nhẹ nhứt thời (TIA)

TIA là cơn nghẽn mạch máu tạm thời, chỉ vài phút tới vài giờ, triệu chứng qua loa rồi hết. TIA có thể tái phát trở lại. TIA là tiền thân của TBMMN

Triệu chứng của TIA là:

    • Tê tay, chân.
    • Cảm thấy tay chân nặng nề và yếu đuối.
    • Mắt loa, thấy hình đôi, rồi hết trong chốc lát.
    • Choáng váng, mất thăng bằng.
    • Mặt méo một chút, sau hết ngay.
    • Nói năng hơi ngọng.

 2/.  TBMMN

TBMMN có triệu chứng thần kinh thật rõ rệt. Cái khó là làm sao phân biệt là TBMMN do:

    • Não xuất huyết.
    • Nghẽn mạch máu do cục máu đặc hay huyết khối và   các hạt máu đặc phát xuất từ bịnh đau tim, nhứt là rung tâm nhĩ.

Theo American Stroke Association ngày 1/2/05, thì người bịnh có thể cho ta biết sớm 3 giờ trước khi TBMMN xẩy ra.

Ðó là 3 câu hỏi sau đây khi thấy ai ngã té:

1– Kêu bịnh nhân cười

2- Kêu bịnh nhân giơ hai tay lên

3- Kêu bịnh nhân nói một câu tầm thường

Nếu bịnh nhân không thi hành được một trong 3 điều trên, phải gọi cấp cứu ngay.

Xin quý vị rán nhớ ba việc trên, để giúp đở người thân. Quý vị cũng có nhận thấy bịnh nhân:

    • Má yếu xệ một bên. Tay yếu
    • Giọng nói khác lạ

Thông thường nhứt là liệt nửa người, ở bên đối nghịch với não, bị hư hại. Nên nhớ, hễ bị tê liệt bên phải là TBMMN bên trái, còn tê liệt bên trái thì bị TBMMN bên phải.

    • Mặt méo, mắt sụp, miệng méo, hút gió không kêu.
    • Tay chân bại xụi, mất cảm giác, mất sự khéo léo của đôi tay hay đôi chân.
    • Trí thông minh có thể bị lu mờ, có thể không đọc được hoặc không hiểu nghĩa…
    • Nói không được hoặc không rõ.

Tất cả đều do một vài động mạch não nào đó bị nghẽn ở vùng não bộ do nó chuyển vận  máu tới nuôi bị hư hại.

Ðịnh bịnh :

Ðịnh bịnh bằng bịnh sử và lâm sàng, tuy nhiên cũng cần làm vài xét nghiệm, để phân biệt và điều trị hữu hiệu hơn. 

 

Xét Nghiệm :

  • Thử máu: máu, thận, tiểu đường.
  • Chụp quang tuyến tim-phổi,
  • Tâm động ký. Ngoài ra còn có Doppler động mạch chủ cổ, vân vân
  • CT scan, MRI não.

 

Ðiều trị & phòng ngừa

A. Ðiều trị không thuốc:

–   Ăn kiêng: cử ăn mặn, cử ăn mỡ, cử dầu, hay cao cholesterol, cử rượu, từ bỏ thuốc lá vì nó làm cho máu đông đặc.

–   Tập thể dục, thể thao và giảm kí lô.

–   Luyện tập phục hồi chức năng.

 B. Thuốc:

    1. Ðiều trị bệnh tiểu đường, lên máu, cholesterol.
    2. Trị các bệnh tim như rung tâm nhĩ, máu nhồi cơ tim, đau thấp khớp tim (Rheumatic heart disease).
    3. Thuốc hữu hiệu nhất là Aspirin (Dispirin, Cartia, Solprim…). Thuốc Aspirin đã được 105 tuổi rồi, mà vẫn còn công hiệu…
    4. Khi thấy triệu chứng trên là uống ngay 1/2 viên Aspirin, thường sẽ giảm thiểu sự tử vong rất nhiều.
    5. Thuốc khác làm tan cục máu như:

Heparine chỉ có ở bệnh viện thôi.

Warfarin (Coumarin) trong rung tâm nhĩ…

    1. Iscover, Flavix, Asasantin SR: chỉ dùng khi nào cần thiết, hay bị xuất huyết đường ruột do Aspirin.
    2. TPA: loại thuốc mới nầy dùng để phá vỡ cục máu. Phải dùng trong mấy giờ đầu và nên dành cho một số bịnh nhân.
    3. Nên chụp tìm teo nghẹt động mạch cổ, phình đại động mạch bụng cho bịnh nhân trên 65 tuổi.

C. Giải phẫu:

Vỡ thành mạch máu, nên cần giải phẫu ghép mạch máu ngay, chậm trễ có thể chết liền, nhất là phình thành mạch máu vùng, dưới màng nhện não (circle of Willis).

Năm 2003, giáo sư Geoffrey Donnan tìm cách sử dụng cái xoắn như đồ súc chai để gắp cục máu đặc làm nghẽn não động mạch.

Gần đây theo đề nghị mới, là trong việc điều trị lên máu cho người lớn tuổi trên 50, nên cho thêm Aspirin 100mg mỗi ngày, chung với thuốc xuống máu. Cái lợi của Aspirin là chẳng những làm tổn thương mạch máu não, mà còn giúp ngăn ngừa mất trí nhớ và bịnh Alzheimer.

Giáo sư Bruce Neal, Viện Nghiên Cứu sức khỏe George ở Sydney, đang cho thử nghiệm viên thuốc tổâng họp polypill,  gồm có 6 loại thuốc cho người trên 55 tuổi. Trên lý thuyết có thể giảm 60% bịnh đau tim và TBMMN. Hy vọng thần dược polypill sẽ là viên thuốc trường sinh mà hiện nay mọi người mong đợi nó trở thành sự thật để bà con nhờ.

 

Ghi chú:

 (1) Henry Ma, Geoffrey A. Donnan: TIA & Stroke, a Management for GP. Medicine today 1 Nov.2003, vol.4, no 11, p16.