Cây Đinh Nửa Thước Và Những Người Nằm Dưới Đất
Nguyễn Việt Hùng
Trước khi nói về một cây đinh, cần nhắc lại vì sao có những người nằm dưới lòng đất ấy.
Theo báo chí trong nước, những hài cốt được quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng, khu vực nghĩa trang Đô Thành trước đây ở Sài Gòn, được xác định là những người thuộc lực lượng cộng sản chết trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân năm 1968. Ngày 14 tháng 10 năm 2026, lễ truy điệu được tổ chức cho 731 hài cốt đã tìm thấy tại đây.
Với những độc giả trẻ, cần nói rõ bối cảnh: cuối tháng Giêng năm 1968, quân đội Bắc Việt và lực lượng cộng sản ở miền Nam chủ động mở cuộc tiến công phối hợp vào hàng loạt đô thị và mục tiêu trên lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa. Những đợt đánh mở màn diễn ra ngày 30 và 31 tháng Giêng, ngay dịp Tết Nguyên đán.
Đó cũng là dịp đã có những tuyên bố ngừng bắn đón Tết. Phía Bắc Việt và Việt Cộng trước đó đã công bố ngừng bắn bảy ngày. Phía Việt Nam Cộng hòa và đồng minh cũng đồng ý tuyên bố ngừng bắn. Thế mà, cuộc tiến công của phía cộng sản vẫn được phát động trong khoảng thời gian chính họ đã tuyên bố ngừng bắn.
Bối cảnh ấy không thể bị bỏ qua. Khi nhắc đến những người tử trận trong cuộc tiến công vào Sài Gòn, phải nhắc cả trách nhiệm của phía đã chủ động đưa chiến sự vào thành phố giữa những ngày Tết.
Nhưng người chết vẫn cần được an táng tử tế. Gia đình nào mất con cũng đau. Người mẹ ở bên nào chiến tuyến cũng có thể chờ con đến hết một đời. Việc tìm kiếm hài cốt, xác định danh tính và đưa họ về với thân nhân là việc cần thiết và đáng được trân trọng.
Chính vì trân trọng, những điều kể về họ càng phải chính xác.
Vậy mà giữa những bản tin về cuộc quy tập, tôi gặp một tiêu đề trên Tuổi Trẻ ngày 14 tháng 10: lời bác sĩ Trần Văn Bản nói về những hài cốt có “ĐINH 5 TẤC GHIM VÀO NGÓN TAY”. Trang báo giới thiệu đoạn video nguồn HTV, mô tả ông nghẹn ngào, nhiều lần rơi nước mắt tại lễ truy điệu.
https://tuoitre.vn/…/bac-si-tran-van-ban-thuong-lam…
***
Tôi dừng lại, đọc thêm lần nữa.
Năm tấc. Nửa thước. Năm mươi phân. Vậy thân đinh lớn đến đâu?
Người ta cần một cây đinh dài nửa mét để hành hạ một đầu ngón tay sao? Nếu thật sự xuyên vào đầu ngón tay, tình trạng xương ở vị trí ấy được ghi nhận như thế nào? Chi tiết ấy bất thường đến mức đáng lẽ người làm báo phải hỏi lại ngay, trước khi đưa nó lên tiêu đề.
Người kể đã trực tiếp nhìn thấy chưa? Đã đo hiện vật chưa? Hay đang thuật lại điều nghe từ người khác?
****
Tôi biết có những loại cọc thép, dụng cụ xây dựng dài nửa mét hoặc hơn. Nhưng tìm được một vật có kích thước tương tự ngoài thị trường không xác nhận được câu chuyện rằng một vật như thế từng bị đóng vào ngón tay người tù.
Câu hỏi nằm ở hiện vật được khai quật và căn cứ diễn giải nó.
Trong phần nội dung trang báo tôi kiểm tra, tôi chưa thấy ảnh cây đinh có thước đo, ảnh ghi nhận nó xuyên qua xương ngón tay tại vị trí khai quật, hay một kết luận giám định giải thích cơ sở của lời khẳng định ấy. Nếu có, tại sao không công bố hoặc dẫn rõ để người đọc kiểm chứng?
Với một chi tiết nghiêm trọng như vậy, tại sao độc giả lại chỉ được trao một tiêu đề gây chấn động và lời giới thiệu về những giọt nước mắt?
***
Đinh nằm gần xương bàn tay khác với đinh xuyên qua xương bàn tay. Đinh nằm trong khu vực từng là lồng ngực chưa tự nó chứng minh người ấy đã bị đóng đinh vào ngực khi còn sống.
Muốn đi từ một vật tìm thấy trong đất đến kết luận về hành vi tra tấn, phải có những bước chứng minh. Nhất là tại một khu nghĩa trang cũ, nơi cần phân biệt hiện vật liên quan đến thi thể với vật liệu chôn cất và những nguồn khác.
Tôi không cho rằng cứ thịt da phân hủy thì mọi dấu tích bạo lực đều biến mất. Nếu vật kim loại xuyên vào xương, đó có thể là dấu tích cần được nghiên cứu nghiêm túc. Chính vì vậy mới cần hồ sơ khai quật, ảnh hiện trường và giám định chuyên môn.
Cần biết người ta thực sự tìm thấy gì, ở đâu, trong trạng thái nào, và từ đó có thể kết luận đến mức nào.
Một lời kể xúc động không thể làm thay những công việc ấy.
Tôi không biết nước mắt của người phát biểu xuất phát từ ký ức nào. Tôi cũng không có căn cứ để gọi đó là nước mắt giả. Nhưng nước mắt chân thành đến đâu vẫn không xác nhận được chiều dài một cây đinh, càng không xác nhận được toàn bộ hoàn cảnh cái chết của một con người.
Người kể có thể xúc động, nhưng người nghe có thể thương cảm mà vẫn phải hỏi lại.
Còn tờ báo phải biết rằng sức lay động của một câu chuyện càng lớn thì trách nhiệm kiểm chứng càng nặng.
***
Đằng sau lời kể ấy là một cáo buộc về sự tàn bạo. Đằng sau cáo buộc ấy là những con người, những gia đình và ký ức của cả một cuộc chiến. Không thể vì người phát biểu mang danh bác sĩ, vì khung cảnh trang nghiêm, hay vì người nghe đang nghẹn ngào mà miễn cho một khẳng định nghĩa vụ phải có bằng chứng.
Tìm lại hài cốt là trách nhiệm với người đã khuất. Nói đúng về hài cốt cũng là trách nhiệm ấy.
Họ không còn khả năng lên tiếng. Họ không thể xác nhận, đính chính hay từ chối những câu chuyện người sống kể thay mình. Sự im lặng của họ càng đòi hỏi người đang cầm micro, cầm bút phải thận trọng.
***
Đất nước đã qua chiến tranh hơn nửa thế kỷ. Nếu có chứng cứ về tội ác, hãy công bố trung thực, đầy đủ. Bất kỳ hành vi tra tấn tù binh nào cũng cần bị lên án, bất kể người gây ra thuộc phía nào. Trách nhiệm mở cuộc tiến công và trách nhiệm đối xử với tù binh là hai vấn đề đều phải được xem xét bằng sự thật.
Nhưng một chi tiết chưa được chứng minh, khi được kể như điều đã chắc chắn, có thể gieo thêm oán giận vào những thế hệ chưa từng sống qua cuộc chiến.
Người trẻ cần được biết lịch sử. Họ cũng cần được học rằng lịch sử phải có căn cứ; một tiêu đề gây phẫn nộ vẫn phải chịu sự chất vấn bình thường của lý trí.
Nếu “năm tấc” là sai, hãy đính chính công khai. Nếu đúng, hãy đưa ra hiện vật, hình ảnh và giải thích chuyên môn tương xứng với mức độ nghiêm trọng của lời khẳng định.
Sự tôn kính dành cho người chết không đòi hỏi người sống phải ngừng suy nghĩ.
Và trước cây đinh dài nửa thước ấy, câu hỏi vẫn còn nguyên:
BẰNG CHỨNG ĐÂU ?
Nếu không đưa ra được hình ảnh hiện vật, hồ sơ khai quật và kết luận giám định xác đáng, thì đừng trách người đọc nghi ngờ câu chuyện ấy, rồi lại nhớ đến câu nói cay nghiệt “Nói dối như Cộng Sản.”
Muốn bác bỏ câu nói ấy, hãy đưa ra bằng chứng. Nước mắt (cá sấu) không thay thế được sự thật !!!
10/14/2026
Người Cuối Phố
(viết mà chơi)
