Petrus hay Pétrus ?

Nguyễn Đại Hùng Lộc

(Nguồn: FB Loc Nguyen Dai Hung)

Khảo cứu ngắn về tên gọi Trường Trung học Petrus Trương Vĩnh Ký qua tư liệu học đường và dấu tích kiến trúc.

1. Một dấu sắc và câu chuyện phía sau tên trường

Trong lịch sử một ngôi trường, có những chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng lại mở ra những vấn đề đáng để tìm hiểu. Trường hợp tên gọi Petrus Trương Vĩnh Ký là một ví dụ như vậy.

Trên những tài liệu liên quan đến ngôi trường nổi tiếng của Sài Gòn trước đây, người ta bắt gặp hai cách viết: *Petrus* và *Pétrus*. Có văn bản ghi “Petrus Ký”, có văn bản ghi “Pétrus-Ký”; có tài liệu sử dụng tên đầy đủ “Petrus Trương-Vĩnh-Ký”, trong khi một số biểu mẫu khác chỉ ghi “Trương-Vĩnh-Ký”.

Sự khác biệt ấy đặt ra một câu hỏi: đâu là cách viết được sử dụng trong lịch sử nhà trường, và liệu có thể xác định một dạng là đúng duy nhất hay không?

Câu trả lời không thể chỉ dựa vào thói quen viết tên trường ngày nay, càng không nên được quyết định bằng một suy đoán về nguồn gốc từ ngữ. Muốn tìm lời giải thỏa đáng, cần trở về với những chứng cứ cụ thể: tài liệu học đường có niên đại, văn bản hành chính, hình ảnh lưu trữ và những dấu tích kiến trúc còn tồn tại.

Trong số các tư liệu hiện có, đáng chú ý là bảng tên bằng đá hoa cương tại cổng trường, phía sau tháp đồng hồ. Dòng chữ trên bảng ghi “TRƯỜNG TRUNG HỌC PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”, trong đó *PETRUS* không có dấu sắc. Bên cạnh đó, nhiều giấy tờ học đường qua các thời kỳ cũng sử dụng cách viết này, trong khi một số phiếu thi lại ghi *PÉTRUS*.

Những chứng cứ ấy cho thấy vấn đề cần khảo cứu không đơn thuần là nên thêm hay bỏ một dấu sắc. Điều quan trọng hơn là phải xác định các cách viết đã được sử dụng như thế nào, trong hoàn cảnh nào và có thể rút ra kết luận gì từ những tư liệu còn lại.

2. Petrus trong tên gọi của Trương Vĩnh Ký

Trương Vĩnh Ký (1837–1898) là một học giả nổi bật của Việt Nam thế kỷ XIX, được biết đến với vốn ngôn ngữ phong phú, những công trình nghiên cứu và hoạt động biên soạn, dịch thuật có ảnh hưởng trong đời sống học thuật đương thời.

Trong các tài liệu về ông, tên thánh thường được ghi là Petrus, bên cạnh tên Trương Vĩnh Ký. *Petrus* là dạng Latinh của tên Phêrô, tương ứng với Peter trong tiếng Anh. Tên này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp *Petros*, có nghĩa liên quan đến đá hoặc tảng đá.

Xét theo nguồn gốc tên gọi, Petrus không phải là một từ riêng chỉ rượu vang, cũng không phải tên được tạo ra để đặt cho ngôi trường ở Sài Gòn. Đây là một tên riêng đã tồn tại từ lâu trong truyền thống Kitô giáo.

Việc trường mang tên Petrus Ký gắn với tên thánh và tên Việt của Trương Vĩnh Ký phù hợp với thông lệ đặt tên trường theo nhân vật mà trường muốn tưởng niệm. Tuy nhiên, để xác định chính xác hoàn cảnh đặt tên, thời điểm sử dụng lần đầu và hình thức tên gọi trong văn bản pháp lý, vẫn cần căn cứ vào hồ sơ thành lập trường và những tài liệu hành chính đương thời.

Cũng cần phân biệt tên riêng của nhân vật với cách viết tên trường trong từng giai đoạn. Một tên riêng có thể được trình bày khác nhau trên các văn bản mà không nhất thiết hàm ý nhân vật đã thay đổi tên hoặc nhà trường đã chính thức đổi tên.

3. Từ lịch sử hình thành trường đến vấn đề tên gọi

Lịch sử hình thành Trường Petrus Ký thường được đặt trong bối cảnh phát triển hệ thống giáo dục tại Nam Kỳ thời Pháp thuộc. Những tài liệu và bài viết về lịch sử trường đề cập đến giai đoạn cuối thập niên 1920, với các tên gọi tiếng Pháp và tiếng Việt được sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau.

Tuy nhiên, khi nghiên cứu tên trường, cần phân biệt ba vấn đề: tên gọi được sử dụng trong đời sống, tên được in trên các tài liệu học đường và tên được xác lập trong văn bản hành chính có thẩm quyền.

Ba hình thức này có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Tên trên một tấm thẻ học sinh phản ánh cách ghi trên biểu mẫu; tên trên cổng trường phản ánh cách thể hiện trên công trình kiến trúc; còn tên chính thức về mặt pháp lý phải được xác định từ quyết định hoặc văn bản hành chính tương ứng.

Vì vậy, nếu muốn xác định thời điểm nhà trường bắt đầu sử dụng *Petrus* hay *Pétrus*, không thể chỉ lấy năm in trên một giấy khen hoặc phiếu thi làm mốc chuyển đổi chính thức. Cần tìm được văn bản quy định tên trường hoặc một chuỗi tài liệu đủ liên tục để xác lập sự thay đổi.

Đây cũng là nguyên tắc cần giữ khi xem xét những nghị định và quyết định được nhắc đến trong các bài viết về lịch sử trường. Trước khi dùng số hiệu, ngày tháng và tên gọi trong một văn bản làm chứng cứ quyết định, nên đối chiếu bản gốc hoặc bản sao lưu trữ đáng tin cậy.

4. Những hiện vật học đường nói gì?

Loạt tài liệu được lưu giữ qua nhiều thời kỳ đem lại một nguồn chứng cứ trực tiếp đáng chú ý. Thay vì chỉ dựa vào hồi ức hoặc cách gọi quen thuộc, có thể đọc chính tên trường được in trên từng hiện vật.

Trong nhóm hiện vật có niên đại năm 1944, một phiếu điểm ghi “LYCÉE PÉTRUS TRUONG-VINH-KY”; một phiếu danh dự khác cũng sử dụng cách viết “LYCÉE PÉTRUS TRUONG-VINH-KY”. Đây là những ví dụ về dạng *PÉTRUS* có dấu sắc.

Điều đáng chú ý là trong cùng nhóm tư liệu lịch sử, cũng có những biểu mẫu ghi *PETRUS* không dấu sắc. Vì vậy, không nên vội kết luận rằng nhà trường từng chuyển đổi hoàn toàn từ một dạng sang dạng kia chỉ dựa trên sự khác biệt giữa một vài hiện vật.

Muốn xác định quy luật sử dụng, cần kiểm tra đầy đủ niên đại, loại biểu mẫu, cơ quan phát hành và cách in chữ trên từng tài liệu. Nếu hai dạng cùng xuất hiện trong một giai đoạn, giả thuyết về sự tồn tại song song của các cách ghi cần được xem xét nghiêm túc.

Năm 1948: PETRUS trên thẻ học sinh

Một thẻ học sinh ghi “LYCÉE PETRUS TRUONG-VINH-KY”, đề ngày tại Sài Gòn, ngày 5 tháng 10 năm 1948. Trên hiện vật này, *PETRUS* được in không có dấu sắc.

Đây là chứng cứ trực tiếp cho thấy dạng không dấu sắc vẫn được sử dụng trên một loại giấy tờ học đường vào năm 1948. Nó không tự mình xác định tên pháp lý của trường, nhưng có giá trị khi đặt cạnh những tài liệu trước và sau đó.

Năm 1952–1953: tên trường trên phiếu phát thưởng

Một phiếu phân phát phần thưởng mang tiêu đề “LYCÉE PETRUS TRUONG-VINH-KY (SAIGON)”, gắn với niên khóa khoảng 1952–1953. Tên trường tiếp tục được ghi bằng *PETRUS* không dấu sắc.

Hiện vật này bổ sung thêm một mốc thời gian, cho thấy cách viết không dấu sắc được duy trì trên tài liệu nhà trường trong những năm đầu thập niên 1950.

Năm 1960: tên rút gọn và tên đầy đủ trong cùng một văn bản

Một văn bản của Hiệu trưởng, mang phần tiêu đề “TRƯỜNG TRUNG-HỌC PETRUS KÝ”, ghi năm 1960. Trong nội dung, văn bản còn nhắc đến “Trường Trung-Học PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”.

Đây là một hiện vật đáng chú ý vì hai hình thức tên gọi xuất hiện ngay trong cùng một văn bản: một dạng rút gọn và một dạng đầy đủ. Cả hai đều sử dụng *PETRUS* không dấu sắc.

Chi tiết này cho thấy khi khảo cứu tên trường, không chỉ cần chú ý dấu sắc mà còn phải phân biệt tên rút gọn với tên đầy đủ. Sự khác nhau giữa “Petrus Ký” và “Petrus Trương Vĩnh Ký” không nhất thiết phản ánh hai tên trường khác nhau; có thể đơn giản là hai cách trình bày tên gọi của cùng một cơ sở giáo dục.

Năm 1966: PÉTRUS-KÝ trên phiếu thi tuyển

Một phiếu thí sinh dự kỳ thi tuyển vào lớp Đệ Thất, ngày 31 tháng 5 năm 1966, ghi “Trường Pétrus-Ký”.

Đây là chứng cứ rõ ràng cho thấy cách viết có dấu sắc vẫn xuất hiện trên biểu mẫu học đường trong giai đoạn này. Khi đặt cạnh văn bản năm 1960 sử dụng *PETRUS*, ta có thể thấy không nên mặc nhiên cho rằng sau một thời điểm nhất định, nhà trường chỉ còn dùng một dạng duy nhất.

Tuy vậy, để kết luận hai dạng được sử dụng đồng thời trên diện rộng hay chỉ xuất hiện trên những loại biểu mẫu nhất định, cần khảo sát thêm số lượng hiện vật và nguồn phát hành.

Năm 1968–1969 và 1971–1972: PETRUS tiếp tục xuất hiện

Một giấy khen đề ngày 11 tháng 1 năm 1968 ghi “TRƯỜNG TRUNG-HỌC PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”. Thẻ học sinh niên khóa 1968–1969 cũng sử dụng dạng *PETRUS* không dấu sắc.

Một bìa tài liệu tưởng thưởng của niên khóa 1971–1972 tiếp tục ghi “TRƯỜNG TRUNG-HỌC PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”.

Những hiện vật này kéo dài chuỗi chứng cứ của dạng không dấu sắc đến đầu thập niên 1970. Chúng cho thấy cách viết ấy không phải chỉ xuất hiện trên một tài liệu riêng lẻ mà được dùng trên nhiều loại giấy tờ học đường.

Năm 1974: tên Trương-Vĩnh-Ký được sử dụng độc lập

Một phiếu thí sinh dự kỳ thi tuyển vào lớp Sáu, khóa ngày 12 tháng 6 năm 1974, ghi “Trường Trung Học TRƯƠNG-VĨNH-KÝ, SAIGON”.

Tài liệu này không sử dụng chữ *Petrus* hay *Pétrus*. Đây là một chi tiết cần ghi nhận, nhưng không nên suy diễn rằng trường đã chính thức bỏ tên Petrus chỉ từ một biểu mẫu. Muốn xác lập sự thay đổi tên gọi, cần tìm thêm các văn bản hành chính và tài liệu cùng thời.

5. Bảng tên bằng đá hoa cương: một dấu tích kiến trúc còn hiện hữu

Trong các tư liệu được cung cấp, bảng tên bằng đá hoa cương tại cổng trường có vị trí đặc biệt. Theo thông tin về hiện vật, bảng vẫn còn hiện hữu, nằm phía sau tháp đồng hồ. Dòng chữ trên bảng ghi:

“TRƯỜNG TRUNG HỌC PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”.

Ở đây, *PETRUS* được viết không có dấu sắc.

Giá trị của bảng đá khác với giá trị của một tấm thẻ học sinh hay phiếu điểm. Các giấy tờ học đường cho biết tên trường được in trên từng loại biểu mẫu; bảng đá là dấu tích gắn với kiến trúc, cho thấy tên gọi được thể hiện trên công trình của nhà trường.

Khi đặt bảng tên cạnh các tài liệu năm 1948, 1952–1953, 1960, 1968–1969 và 1971–1972, có thể nhận thấy dạng *PETRUS* không dấu sắc xuất hiện trong nhiều nhóm tư liệu khác nhau, bao gồm cả văn bản học đường lẫn bảng tên kiến trúc hiện còn.

Dẫu vậy, một vấn đề cần được làm rõ là niên đại của bảng đá. Việc bảng vẫn còn tồn tại ngày nay không tự động chứng minh bảng được chế tác từ thời Pháp thuộc hay từ một năm cụ thể. Muốn xác định niên đại, cần khảo sát lịch sử kiến trúc cổng trường, những hình ảnh lưu trữ qua các thời kỳ, hồ sơ tu bổ và các tài liệu liên quan đến việc lắp đặt bảng.

Nếu có thể chứng minh bảng đã được dựng từ một giai đoạn lịch sử xác định và vẫn giữ nguyên dòng chữ ban đầu, giá trị của nó trong việc nghiên cứu lịch sử tên trường sẽ tăng lên đáng kể.

Ở thời điểm hiện tại, kết luận chắc chắn nhất là bảng đá đang hiện hữu ghi *PETRUS* không dấu sắc. Đây là chứng cứ trực tiếp về cách viết trên hiện vật, còn niên đại chế tác và mối liên hệ với từng giai đoạn hành chính cần được tiếp tục kiểm chứng.

6. Petrus và Pétrus: khác biệt chính tả có quyết định được tên trường?

Trong tiếng Pháp, dấu sắc trên chữ *é* ( Accent aigu /ak.sɑ̃ tɛ.ɡy/ – Chỉ áp dụng cho chữ cái e), là một dấu chính tả có chức năng riêng. Tuy nhiên, khi gặp một tên riêng có nguồn gốc Latinh như *Petrus*, không thể chỉ dựa vào quy tắc chính tả tiếng Pháp để kết luận rằng phải viết thành *Pétrus* trong mọi trường hợp.

Tên riêng, đặc biệt là tên có nguồn gốc từ ngôn ngữ khác, có thể được giữ nguyên dạng truyền thống hoặc được trình bày theo những quy ước khác nhau trong các tài liệu. Việc có hay không có dấu sắc trên một hiện vật cần được ghi nhận trước hết như một đặc điểm của chính văn bản đó.

Các tư liệu hiện có cho thấy cả hai dạng *PETRUS* và *PÉTRUS* từng được sử dụng. Chúng chưa đủ để khẳng định dấu sắc được thêm vào do một cá nhân cụ thể, do một thư ký người Pháp, do nhà in hay do một quyết định hành chính. Muốn xác định nguyên nhân, cần có chứng cứ trực tiếp từ hồ sơ hoặc lời giải thích đương thời.

Một điểm quan trọng khác là không nên nhầm lẫn giữa cách viết trên biểu mẫu và tên gọi được xác lập bằng văn bản pháp lý. Ngay cả khi một dạng xuất hiện nhiều lần hơn trong những hiện vật còn lại, điều đó cũng chưa tự động chứng minh dạng ấy là tên pháp lý duy nhất.

Vì vậy, thay vì tuyên bố *Petrus* đúng còn *Pétrus* sai, hoặc ngược lại, cách làm thuyết phục hơn là lập danh mục hiện vật theo niên đại, ghi nguyên văn tên trường, xác định loại tài liệu và tìm kiếm các văn bản có thẩm quyền để đối chiếu.

7. Rượu vang Pétrus của Pháp: sự trùng tên không phải bằng chứng nguồn gốc

Trong các cuộc trao đổi về tên gọi Petrus, đôi khi có ý kiến nhắc đến Pétrus, loại rượu vang nổi tiếng của vùng Pomerol, Bordeaux, Pháp. Tên này gắn với một điền trang sản xuất rượu vang danh tiếng và thường được nhắc đến trong các câu chuyện về những chai vang có giá trị cao.

Tuy nhiên, cần phân biệt sự trùng hợp về tên gọi với mối quan hệ nguồn gốc.

*Petrus* là dạng Latinh của tên Phêrô, đã tồn tại từ lâu trước khi tên rượu vang Pétrus trở nên nổi tiếng trên thị trường quốc tế. Việc một điền trang, một loại rượu vang và một nhân vật lịch sử cùng mang tên có liên hệ với *Petrus* không đủ để kết luận rằng tên của nhân vật hoặc tên trường bắt nguồn từ rượu vang.

Muốn chứng minh một mối liên hệ như vậy, cần có tài liệu lịch sử trực tiếp: chẳng hạn một lời giải thích đương thời về việc đặt tên, hồ sơ liên quan đến nhân vật hoặc văn bản cho thấy tên trường được lựa chọn theo tên rượu. Nếu không có chứng cứ ấy, sự trùng tên chỉ nên được ghi nhận như một chi tiết thú vị, không thể dùng làm căn cứ quyết định nguồn gốc tên trường.

Trong trường hợp Trương Vĩnh Ký, hướng khảo cứu phù hợp là tìm hiểu tên thánh của ông, cách ghi tên trong tiểu sử và tài liệu đương thời, rồi đối chiếu với hồ sơ đặt tên trường. Đó là con đường có cơ sở lịch sử hơn so với việc suy luận từ một nhãn rượu vang.

8. Kết luận: trở về với chứng cứ lịch sử

Cuộc khảo cứu tên gọi Trường Petrus Trương Vĩnh Ký cho thấy một dấu sắc nhỏ có thể mở ra câu hỏi rộng hơn về lịch sử tên riêng, thói quen ghi chép và cách sử dụng tên trường qua nhiều thời kỳ.

Các tài liệu học đường được lưu giữ cho thấy *PETRUS* không dấu sắc xuất hiện trên thẻ học sinh năm 1948, phiếu phát thưởng khoảng năm 1952–1953, văn bản của Hiệu trưởng năm 1960, giấy tờ năm 1968–1969 và tài liệu niên khóa 1971–1972. Trong khi đó, một số phiếu năm 1944 và phiếu thi tuyển năm 1966 ghi *PÉTRUS* có dấu sắc. Một phiếu tuyển sinh năm 1974 lại sử dụng tên *TRƯƠNG-VĨNH-KÝ* mà không kèm chữ Petrus.

Đặc biệt, bảng tên bằng đá hoa cương hiện còn tại cổng trường ghi “TRƯỜNG TRUNG HỌC PETRUS TRƯƠNG-VĨNH-KÝ”. Đây là một dấu tích kiến trúc có giá trị, bổ sung cho những chứng cứ trên giấy tờ học đường. Tuy nhiên, để xác định bảng được dựng vào thời điểm nào, cần tiếp tục kiểm tra hồ sơ và hình ảnh lưu trữ.

Từ những chứng cứ hiện có, có thể khẳng định rằng cả hai cách viết *Petrus* và *Pétrus* đều xuất hiện trong các tài liệu liên quan đến nhà trường. Chưa đủ cơ sở để khẳng định chúng đại diện cho hai giai đoạn đổi tên chính thức, cũng chưa thể xác lập một dạng là tên pháp lý duy nhất nếu chưa đối chiếu hồ sơ hành chính gốc.

Sự trùng tên với rượu vang Pétrus của Pháp cũng không chứng minh được nguồn gốc tên gọi của Trương Vĩnh Ký hay của ngôi trường. Vấn đề cần được giải quyết bằng tài liệu lịch sử về nhân vật và nhà trường, không phải bằng suy đoán từ một tên thương mại.

Đối với lịch sử, điều thuyết phục nhất không phải là cố bảo vệ một cách viết đã quen thuộc, mà là trình bày trung thực những gì tư liệu cho phép xác nhận. Những tấm thẻ học sinh, phiếu thi, giấy khen và bảng đá còn hiện hữu, khi được đặt đúng bối cảnh và đối chiếu cẩn trọng, sẽ góp phần làm sáng tỏ lịch sử tên gọi của một ngôi trường gắn bó sâu sắc với ký ức giáo dục Sài Gòn năm xưa.

Biên khảo Nguyễn Đại Hùng Lộc
(Cựu học sinh PK / LHP 1972 – 1979)