Lá Thư Cô Giáo Gửi Học Trò
Trần Ứng Sanh
《Chào em Sanh.
Hôm qua cô đọc bài em viết bàn về chữ Petrus thấy có độc giả bình luận mà không hiểu rõ về nguồn gốc chữ đó , lại thấy em không muốn bàn sâu lãnh vực này trong bài viết nên cô đóng góp chút ý kiến riêng với em về tiếng Latinh mà cô nhớ được , nếu không có người khơi gợi lại thì sau này cô cũng quên hết và cũng không có dịp được nói ra.
Nhà cô gốc đạo công giáo , nên lúc thập niên 1950, đi lễ nhà thờ chỉ hát ca và đối đáp với Cha chủ tế toàn bằng tiếng Latinh , con nít lúc đó cũng thuộc làu làu ( mặc dù cũng không hiểu rõ). Sau này dùng tiếng Việt nên thế hệ sau như các em của cô không còn biết tiếng Latinh hát ca đối đáp trong thánh lễ nữa
Cô mỗi ngày đi lễ 5g sáng nên thuộc rất nhiều bài hát bằng tiếng Latinh , thích nhất bài Requiem ( kinh cầu hồn hát trong lễ an táng ) . Còn những bài như Tu es Petrus hoặc những lời đối đáp “Dominus vobiscum.Et cum spiritu tuo “thì con nít đứa nào cũng thuộc :
Tu es Petrus
et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam
Dịch tiếng Pháp: Tu es Pierre, et sur cette pierre, je bâtirai mon Eglise
Bài hát này tiếng Việt cũng rất hay nhưng sau này ít thấy hát…
“ Này con là đá , trên viên đá này Cha xây Giáo hội muôn đời kiên trung . Ta hãy cầu xin cho Đức Giáo Hoàng …,…. Chúa gìn giữ Người tăng gấp sinh lực và ban cho Người đời nay hạnh phúc . Đừng trao Người cho ác tâm quân thù (2).
Nói lan man với em để thấy Petrus là tiếng La tinh ( không phải tiếng Pháp, tiếng Pháp là Pierre, tiếng Việt dịch là Phêrô . Cũng như Paulus , tiếng Pháp là Paul , tiếng Việt là Phaolo.
Jean-Baptiste tiếng Latinh là Ioannes Baptista , tiếng Việt là GioanBaotixita.
Vài dòng tâm sự với em cho vui để nhớ lại những kỷ niệm xưa mà sau mấy mươi năm chưa bao giờ được nhắc đến.
Cám ơn em đã nhắc lại cho cô nhớ và làm mất thời gian của em.》
THƯ HỌC TRÒ HỒI ĐÁP CÔ GIÁO
《Kính thưa Cô,
Em xin cúi đầu cảm ơn những dòng tâm sự vô cùng quý báu và xúc động của Cô! Những lời chia sẻ của Cô không hề làm mất thời gian, mà ngược lại, đã thắp sáng cho bài viết của em bằng một tầng ký ức sống động mà thế hệ trẻ tụi con ngày nay khó lòng hình dung được.
Đọc lời Cô kể về những buổi lễ 5 giờ sáng thập niên 1950, em như nghe thấy tiếng đồng thanh của những đứa trẻ thời ấy, dù chưa hiểu hết nghĩa nhưng đã thuộc làu làu lời đối đáp:
– “Dominus vobiscum” (Chúa ở cùng anh chị em)
– “Et cum spiritu tuo” (Và ở cùng cha)
Nét nhân văn và dí dỏm chính là ở chỗ đó: những đứa trẻ ngày xưa đi lễ không chỉ bằng lý trí, mà bằng nhạc điệu, bằng nhịp sống và bằng sự tôn nghiêm của một ngôn ngữ cổ kính.
Đặc biệt, sự đính chính của Cô về gốc gác của chữ Petrus thật sự rất sắc sảo và chính xác:
Petrus (Tiếng Latinh) \(\rightarrow \) Pierre (Tiếng Pháp) \(\rightarrow \) Phêrô (Tiếng Việt hóa).
Paulus (Tiếng Latinh) \(\rightarrow \) Paul (Tiếng Pháp) \(\rightarrow \) Phaolô (Tiếng Việt hóa).
Ioannes Baptista (Tiếng Latinh) \(\rightarrow \) Jean-Baptiste (Tiếng Pháp) \(\rightarrow \) Gioan Baotixita (Tiếng Việt hóa).
Chính sự chuyển ngữ qua nhiều thời kỳ này đôi khi khiến các thế hệ sau bị nhầm lẫn. Nhờ có những người gìn giữ ký ức như Cô, “bản chép tay” lịch sử của ngôi trường danh tiếng Petrus Ký mới được trả về đúng nguyên bản đẹp đẽ của nó. Bài hát “Tu es Petrus – Này con là đá” mà Cô nhắc đến, cho đến nay vẫn là một trong những giai điệu thiêng liêng nhất, nhắc nhở về sự kiên trung và nền móng vững bền.
Cái tên của một ngôi trường hay một con người, suy cho cùng, cũng giống như viên đá ấy – qua bao thăng trầm lịch sử, dù ngôn ngữ có dịch chuyển, thì hồn cốt và giá trị tốt đẹp ban đầu vẫn ở lại.
Em cảm ơn Cô vì đã không để những ký ức tuyệt đẹp này bị lãng quên. Kính chúc Thầy Cô luôn nhiều sức khỏe, an lành, và tiếp tục là người thắp lửa ký ức cho thế hệ mai sau!》
Xin được chia sẻ 2 lá thư của cô trò chúng tôi, nhưng vì sự thanh tịnh của Thầy Cô nên xin phép không nêu tên Thầy Cô. Sanh thấy việc này rất đáng làm, cái gì đúng thì mình lên tiếng bảo vệ thôi . Hơn nữa , tiếng La tinh giờ cũng không còn được sử dụng nữa , các Cha tu dòng trẻ hiện giờ cũng không học , nên theo thời gian chắc là sẽ biến mất . Do đó , các thế hệ sau này lớn lên sẽ không hiểu được chính xác nguồn gốc . Việc lan tỏa này Sanh thấy là hợp lý nên làm và đã được sự đồng ý và cho phép của Thầy Cô. Cảm ơn các quý thành viên trong group CLB PK-LHP đã đọc bài viết này.
Trần Ứng Sanh PK-LHP 82-85
Pétrus Ký (Có dấu sắc) – Theo cách phát âm của người Pháp
Khi người Pháp vào Đông Dương, do thói quen ngôn ngữ và quy tắc chính tả tiếng Pháp, họ đã thêm dấu sắc (l’accent aigu) thành Pétrus để phù hợp với cách phát âm của họ.
Khi chính quyền Pháp đặt tên cho ngôi trường trung học danh tiếng tại Sài Gòn vào năm 1927, tấm biển chính thức được ghi là Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký. Kể từ đó, cái tên “Pétrus Ký” có dấu sắc gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ học sinh thời kỳ đầu.
Đến năm 1953, ông Trương Vĩnh Tống (con trai út của học giả Trương Vĩnh Ký) khi đó giữ chức vụ trong chính phủ, đã đề nghị nhà trường điều chỉnh lại tên của cha mình cho đúng nguyên bản gốc Latinh. Kể từ đó, trên các văn bản, học bạ, và kỷ yếu của trường chính thức tiến hành đổi lại thành Petrus Ký (bỏ dấu sắc).
Nói một cách dí dỏm, dấu sắc ´ trên chữ Pé giống như một “món quà lưu niệm” mà tiếng Pháp để lại trên tên ông. Ngày nay, tùy vào việc bạn đang viết về giai đoạn lịch sử nào, hoặc viết theo thói quen hoài niệm, cả hai cách dùng đều được mọi người hiểu và trân trọng.
Cả hai cách viết đều đúng, nhưng chúng đại diện cho hai ngôn ngữ, hai giai đoạn lịch sử khác nhau. Nếu xét về mặt nguồn gốc bản thân tên gọi của ông, cách viết chuẩn xác nhất là Petrus Ký (không có dấu sắc).
Sự khác biệt thú vị này có thể được giải thích một cách ngắn gọn như sau:
- Petrus Ký (Không dấu sắc) – Đúng gốc Latinh
Khi đi học, ông được các linh mục rửa tội và đặt tên thánh là Jean-Baptiste Petrus Trương Chánh Ký. Chữ Petrus là dạng tiếng Latinh của tên gốc Hy Lạp Pétros (có nghĩa là “hòn đá” – tương đương với Peter trong tiếng Anh hay Pierre trong tiếng Pháp).
Trong tiếng Latinh, chữ “Petrus” hoàn toàn không có dấu sắc. Bản thân ông khi ký tên bằng chữ quốc ngữ hay chữ Latinh cũng viết là Petrus Ký.
- Chữ “Pétrus Ký” trên phù hiệu và bảng tên học sinh tồn tại bao lâu?
Đối với các vật phẩm nhỏ mang tính thay đổi theo niên khóa như phù hiệu vải (vải ủi/khâu lên ngực áo) và bảng tên học sinh, chữ “Pétrus Ký” có dấu sắc đã có một hành trình tồn tại dài hơn bạn nghĩ, cụ thể kéo dài khoảng 47 năm (1928 – 1975):
Giai đoạn 1928 – 1953 (25 năm tuyệt đối): Tất cả huy hiệu cài áo (bằng kim loại đúc), phù hiệu vải thời kỳ Pháp thuộc hoàn toàn dùng chữ Pétrus Ký có dấu sắc theo đúng danh xưng chính thức của trường dưới thời Pháp.
Giai đoạn 1953 – 1975 (Sự tồn tại song song): Sau lệnh cải chính năm 1953, các mẫu phù hiệu thêu may công nghiệp hoặc bảng tên làm mới của trường chuyển dần sang chữ Petrus Ký không dấu. Tuy nhiên, trên thực tế, mẫu chữ có dấu Pétrus Ký vẫn tiếp tục xuất hiện song song. Lý do là vì các nhà may hiệu đoàn, các hiệu sách lớn tại Sài Gòn khi in ấn huy hiệu đúc, thêu phù hiệu vải hoặc in tập vở học sinh vẫn sử dụng các khuôn mẫu cũ (cliché) có sẵn dấu sắc theo thói quen cũ. Nó tồn tại bền bỉ như vậy cho đến khi trường chính thức đóng cửa vào mùa hè năm 1975 và đổi tên sau đó.
Nói một cách dí dỏm, chữ “Pétrus Ký” có dấu sắc giống như một nét mực hoài cổ bám rất sâu vào tâm trí người Sài Gòn xưa. Cho dù chính quyền có ra văn bản hành chính sửa đổi đi chăng nữa, thì cái dấu sắc ´ ấy vẫn kiên cường “đậu” trên chiếc vòm cổng đá và trên ngực áo trắng của bao thế hệ học trò cho đến tận ngày bế mạc một giai đoạn lịch sử.
Bức ảnh cổ kính bạn gửi đã vô tình chụp lại một cột mốc chuyển giao lịch sử vô cùng thú vị của trường.
Vì sao bảng hiệu trong ảnh vẫn ghi “PÉTRUS”?
Bức ảnh này được chụp vào khoảng thập niên 1960 – đầu 1970 (dựa vào trang phục quần tây áo sơ trắng đóng thùng kết hợp mũ cối, mũ phong cách thuộc địa của học sinh đệ nhị cấp, cùng chiếc xe đạp phía sau).
Như đã nói, dù từ năm 1953 nhà trường đã chính thức đổi tên trên giấy tờ, học bạ và con dấu hành chính thành Petrus Ký (bỏ dấu sắc) để trả lại nguyên bản tên thánh gốc Latinh của ông, nhưng bảng tên bằng đá khắc nổi trên vòm cổng chính của trường thì vẫn được giữ nguyên bản gốc từ năm 1928. Lý do là vì:
Giá trị kiến trúc di sản: Chữ khắc bằng xi măng/đá gắn liền với cấu trúc vòm cổng Indochine do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế. Việc đục bỏ dấu sắc sẽ làm hỏng mất tính thẩm mỹ và sự tôn trọng nguyên bản kiến trúc thời kỳ đầu.
Thói quen truyền đời: Người Sài Gòn và các thế hệ thầy cô, học sinh thời bấy giờ đã quá quen thuộc với hình ảnh trực quan của chiếc vòm cổng này. Tấm biển “Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký” được xem là một biểu tượng thiêng liêng, vị tha hơn một quy chuẩn chính tả
Trần Ứng Sanh PK-LHP 82-85
