Đọc Tháng Chạp buồn Của Tô Thùy Yên.
Đoàn Xuân Thu
(Nguồn: FB Đoàn Xuân Thu)
Bài thơ “Tháng Chạp Buồn của Tô Thùy Yên là một trong những tác phẩm tiêu biểu viết trong hoàn cảnh người tù cải tạo sau biến cố 1975, khi Cộng sản Bắc Việt thôn tính Việt Nam Cộng Hòa. Tác phẩm ra đời từ nỗi cô đơn nơi trại giam đất Bắc, từ ký ức Sài Gòn, và từ tình cảm gia đình sâu nặng của một người bị lưu đày không bản án.
Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, hầu hết quân cán chính VNCH từ cấp thiếu úy trở lên, cùng nhiều viên chức hành chính miền Nam, đều bị đưa vào các trại tập trung cải tạo. Điều kiện sống khắc nghiệt, thời gian giam cầm kéo dài không hạn định, không xét xử, không biết ngày trở về. Trong hoàn cảnh ấy, Tết trở thành một khái niệm xa xỉ; gia đình chỉ còn tồn tại trong ký ức. Chính bối cảnh lịch sử này tạo nên giọng điệu trầm buồn, xót xa bao trùm bài thơ.
Nhan đề “Tháng Chạp Buồn” mang ý nghĩa đặc biệt. Tháng Chạp là tháng cuối cùng của năm theo âm lịch, gắn liền với chuẩn bị Tết Nguyên Đán – thời điểm sum họp gia đình. Việc tác giả chọn “tháng Chạp” thay vì tháng 12 hay tháng 1 theo dương lịch không chỉ xác định thời gian cụ thể, mà còn nhấn mạnh nỗi nhớ Tết, nỗi chờ đợi đoàn tụ, và thân phận kẻ tha hương chưa thể trở về.
I. Kết cấu và ngôi xưng.
Bài thơ có dung lượng dài, được triển khai qua ba ngôi xưng: “con”, “anh” và “cha”. Mỗi ngôi xưng đại diện cho một mối quan hệ gia đình khác nhau, nhưng đều quy tụ về một điểm chung: nỗi nhớ nhà và khát vọng sum họp khi năm tàn tháng tận.
1. Ngôi “con”
Ngôi “con” là tiếng nói của người đang chịu cảnh tù đày, chưa thể trở về đón Tết:
“Tết này con vẫn chưa về được
Chân mỏi còn lê nặng kiếp tù”
Những câu thơ vừa tả thực thân phận lao tù, vừa bộc lộ sự mỏi mệt thể xác lẫn tinh thần. Hình ảnh “cội mai già trước ngõ / xuân này có gắng gượng ra hoa” vừa mang tính hiện thực, vừa là biểu tượng cha mẹ; của gia đình, quê hương và ký ức. Dù thân xác bị giam cầm, tâm hồn người con vẫn hướng về nơi chôn nhau cắt rốn.
Điệp ngữ “chín năm” xuất hiện nhiều lần, nhấn mạnh quãng thời gian dài đằng đẵng của kiếp tù cải tạo:
“Chín năm những tưởng là vô tận.
Rồi cũng qua như tiếng rụng rời…”
Thời gian ở đây vừa là con số thực, vừa là cảm nhận chủ quan của người bị giam giữ: chậm chạp, mòn mỏi, tưởng như vô tận. Tuy vậy, ẩn dưới nỗi buồn là sự chịu đựng âm thầm và một tia hy vọng mong manh.
2. Ngôi “anh”
Ngôi “anh” mở rộng không gian cảm xúc sang tình lứa đôi và nỗi nhớ quê hương, đại diện cho lớp người tù lưu niên bị lịch sử xô đẩy:
“Chín năm hiu quạnh vang mòn mỏi
Những tiếng vang từ mỗi nhịp tim”
Thiên nhiên như sông, chim, gió, mùa xuân trở thành hình ảnh biểu trưng cho chia cách và nhớ thương:
“Còn gọi nhau qua từng giấc mộng
Bàng hoàng như một cánh chim sa”
Ngôi “anh” vừa mang tính riêng tư, vừa phản ánh bi kịch chung của cả một thế hệ. Dù bàng hoàng và hụt hẫng, cảm xúc vẫn không rơi vào tuyệt vọng, mà còn giữ được khát vọng đoàn tụ.
3. Ngôi “cha”
Ngôi “cha” là tiếng nói của người lớn, của tình phụ tử nhìn con trưởng thành trong thiếu vắng và khổ đau:
“Từ buổi cha đi đời lặng lẽ
Mắt nai héo đỏ nỗi mong chờ”
Những hình ảnh như căn nhà, tuổi thơ, con diều, xương tre vừa cụ thể vừa giàu tính biểu tượng. Chúng gợi lên sự tiếc nuối, thương nhớ và giá trị gia đình, đồng thời kết nối ba thế hệ trong một dòng cảm xúc xuyên suốt.
II. Nghệ thuật biểu hiện
1. Ngôn ngữ và giọng điệu
Ngôn ngữ thơ cô đọng, giàu nhạc tính; nhịp thơ khi ngắn khi dài, tạo cảm giác thời gian kéo lê nặng nề. Giọng điệu trầm buồn, man mác, nhưng không tuyệt vọng; luôn thấp thoáng một niềm hy vọng mong manh.
Điệp từ, điệp ngữ như “chín năm”, “Tết này… vẫn chưa về được” được sử dụng tiết chế nhưng hiệu quả, nhấn mạnh nỗi nhớ và sự kéo dài của kiếp tù.
2. Hình ảnh và biểu tượng.
Thiên nhiên (mai già, chim, gió, sông) tượng trưng cho thời gian trôi chảy và ký ức.
Gia đình và tuổi thơ (căn nhà, cha mẹ, Tết) gợi lên những giá trị truyền thống và tình thân.
Thời gian “chín năm” vừa là hiện thực lịch sử, vừa là biểu tượng cho sức chịu đựng và số phận con người trong cảnh giam cầm.
III. Giá trị nhân văn và lịch sử.
“Tháng Chạp Buồn” thể hiện sâu sắc tình cảm gia đình, nỗi đau chia lìa và thân phận con người trong hoàn cảnh lưu đày. Bài thơ phản ánh trung thực hiện thực sau năm 1975, khi người miền Nam bị giam giữ xa quê, xa Tết, xa người thân.
Tác phẩm đồng thời là tiếng nói nhân bản, tố cáo sự tàn khốc của chế độ giam cầm, nơi tuổi thơ bị tước đoạt và tình thân bị thử thách. Qua đó, bài thơ khẳng định sức sống tinh thần, lòng kiên nhẫn và niềm hy vọng của con người trong nghịch cảnh.
IV. Kết luận
“Tháng Chạp Buồn” là bản trường ca trầm lắng về nỗi nhớ, cô đơn của thân phận tù đày đất Bắc và tình cảm gia đình bền bỉ. Hình ảnh mai già, căn nhà, chim bay, chín năm tù tội vừa mang tính hiện thực, vừa giàu tính biểu tượng, tạo nên giá trị văn học và nhân văn lâu dài.
Việc chọn tháng Chạp âm lịch càng nhấn mạnh nỗi nhớ Tết và khát vọng đoàn tụ, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc sự khác biệt giữa lịch âm gắn với tình cảm dân tộc và lịch dương thuần túy thời gian.
Dù năm tháng trôi qua, nỗi nhớ và tình thương trong bài thơ vẫn còn nguyên giá trị, khiến “Tháng Chạp Buồn” không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là bài học lịch sử và nhân bản, rất phù hợp để giảng dạy và cảm thụ theo tinh thần Quốc Văn thời Việt Nam Cộng Hòa.
Đoàn Xuân Thu
Melbourne
Tháng Chạp buồn
Tô Thùy Yên
Tết này con vẫn chưa về được
Chân mỏi còn lê nặng kiếp tù
Con nghĩ mà đau muôn nỗi nhớ
Chín năm lòng bạc những thiên thu
Chín năm những tưởng là vô tận
Rồi cũng qua như tiếng rụng rời…
Thương nhớ nghe chừng sông biển cạn
Nghe chừng gãy những cánh chim bay
Con đi đã mấy miền Nam Bắc
Ðâu cũng thì đau đớn giống nòi
Con khóc hồn tan thành nước mắt
Lâu rồi trời đất hết ban mai
Tuổi con đã quá thời nghi hoặc
Sao vẫn như người đi giữa đêm
Chín năm áo rách bao nhiêu lượt
Con vá chồng lên những nỗi niềm
Con nhớ cội mai già trước ngõ
Xuân này có gắng gượng ra hoa
Xót xa thế, thiết tha là thế
Ðời mất đi từng mảng thịt da
Căn nhà đã có thời gian ngụ
Bụi mọt rơi và ngọn gió qua
Thăm thẳm nghìn đêm chong mắt đợi
Ai trầm luân đó đã về chưa?
Con nhớ khu vườn sau vắng lạnh
Mỗi cây làm chứng một thâm tình
Quây quần bên mẹ cha buồn bã
Như một phần con đứng lặng thinh
Chín năm con thức ngàn đêm trắng
Mơ sáng ngày mai đời đổi thay
Con nắm tay mình trong bóng tối
Hiểu rằng sống được cũng là may
Chín năm con giấu trong tâm tưởng
Thanh kiếm giang hồ thuở thiếu niên
Mà đợi ngày mai trời trở giấc
Ðem thân làm trận lốc kinh thiên
Tết này con vẫn chưa về được
Sông núi còn ngăn những tấm lòng
Nên đành lấy nhớ thương mừng tuổi
Cha mẹ già như trúc trổ bông!
Tết này anh vẫn chưa về được
Chắc hẳn em buồn như cỏ thu
Ngọn gió mùa xưa hiu hắt thổi
Dòng đời nghe lạnh nỗi thờ ơ
Chín năm hiu quạnh vang mòn mỏi
Những tiếng vang từ mỗi nhịp tim
Những tiếng vang sâu từ cõi chết
Qua ngàn lớp cửa nặng nề im
Con sông nước chảy đôi miền nhớ
Biền biệt trôi, ngày một một xa
Còn gọi nhau qua từng giấc mộng
Bàng hoàng như một cánh chim sa
Trong ấy mùa xuân có đến không?
Mùa xuân hoa nở má em hồng
Mùa xuân áo mới như hy vọng
Nắng mật ngời lên ánh mắt trong
Ở đây có lẽ xuân không đến
Rừng núi chưa tan giấc não nề
Thương nhớ tràn như con lũ máu
Lòng anh đã vỡ những con đê
Lòng anh đau nỗi quê hương mất
Ðời bỏ đi chưa hả nhục nhằn
Có chết cũng thành ma vất vưởng
Ðêm về thương khóc nhớ quê hương
Anh nhớ con đường em vẫn đi
Cỏ hoa bối rối gọi nhau về
Thời gian có ngủ mê từ đó
Nhan sắc bây giờ có ủ ê?
Anh nhớ bao điều tưởng đã quên
Tình xưa như nước chảy trăm miền
Tình xưa như hạt cây khô rụng
Từ những mùa xa lá phủ lên
Anh nhớ làm sao mà chẳng nhớ
Căn nhà ấm tiếng nói thân thương
Căn nhà như giấc chiêm bao biếc
Có ánh trăng và hương dạ lan
Làm sao em chẳng buồn cho được
Chín độ mai rơi hết mộng vàng
Mái tóc ủ thời con gái cũ
Bây giờ e cũng đã phai hương
Tết này anh vẫn chưa về được
Lau sậy già thêm một tuổi xuân
Còn nhớ thương ai miền gió cát
Bao giờ mới dứt được trầm luân
Tết này cha vẫn chưa về được
Chắc hẳn con buồn cạn tuổi thơ
Từ buổi cha đi, nhà tróc nóc
Tuổi thơ thôi cũng nhuốm bơ phờ
Từ buổi cha đi đời lặng lẽ
Mắt nai héo đỏ nỗi mong chờ
Mỗi lần có khách đi vào ngõ
Con bỏ vui đùa đứng ngẩn ngơ
Con sáo trong lòng con đã chết
Bé ơi sao bé mãi đi tìm
Con kêu lạc giọng ơi…ơi…sáo
Rồi khóc trong chiều muộn nhá nhem
Chín năm mưa gió qua rền rĩ
Chim nhỏ không còn vui líu lo
Ngơ ngác tuổi thơ người lớn sớm
Nhìn đâu cũng chỉ thấy bơ vơ
Ðã chín năm rồi con bỏ học
Cuộc đời như một bát cơm thiu
Mỗi lần có phải qua trường cũ
Con bước nhanh vì sợ bạn kêu
Lần hồi rau cháo mẹ nuôi con
Con lớn lên theo vạn nỗi buồn
Mơ ước ngày sau làm tráng sĩ
Ðem thân vào những chốn đau thương
Ngày sau con dựng ngôi nhà lớn
Trồng lại tình thương dọc nẻo đời
Tạc lại con người khôi việt đẹp
Làm nên thế giới mới tinh khôi
Cha thương con biết bao mà kể
Ôi mắt nhung reo ánh nỗi niềm
Mái tóc tơ hồng hương nắng hạ
Tuổi thơ mùi sách mới lâng lâng
Xa con cha thấy buồn vô hạn
Như mất thêm lần nữa tuổi thơ
Cha tiếc không cùng con sống lại
Ngày vui cha vẫn giấu trong mơ
Ôi cánh diều băng mùa hạ cũ
Xương tàn còn đọng ngọn tre cao
Ðến nay trời nổi bao lần gió
Con tưởng oan hồn vật vã đau
Tết này cha vẫn chưa về được
Ðành hẹn cùng con tết khác thôi
Con nhớ để dành cây pháo cũ
Ðể dành một chút tuổi thơ vui!
Tô Thuỳ Yên.
Hội Ái Hữu Petrus Trương Vĩnh Ký Úc Châu 