Nhớ Về Xóm Cũ
Giáo sư Lâm Vĩnh-Thế, M.L.S.
Cựu Học Sinh Trường Trung Học Petrus Trương Vĩnh Ký, 1953-1960
Cựu Giáo Sư Trưởng Ban – Ban Thư Viện Học, Phân Khoa Văn Học và Khoa Học Nhân Văn
Viện Đại Học Vạn Hạnh, 1974-1975
Librarian Emeritus
Đại Học Saskatchewan, 1997 – 2006
CANADA
Tôi sinh năm 1941 tại xã Binh Hòa, Gia Định nhưng đã sống tròn 40 năm tai khu Đakao, Quận Nhứt, Sài Gòn cho đên khi rời Việt Nam đi định cư tại Canada vào ngày 23-9-1981. Những gì thuộc về Đakao, hay có liên quan đến Đakao là một phần rất quan trọng của hành trang nhân kiếp này của tôi. Bài viết này là một hoài niệm tha thiết của tôi về khu đất rất thân thương đó, tuy hiện nay đã là ngàn trùng xa cách, nhưng vẫn ấm nồng trong tâm tưởng của tôi
Con Đường Faucault
Đường Faucault, nay là đường Nguyễn Phi Khanh, là một con đường nhỏ, lưu thông một chiều (one-way street), theo hướng Đakao-Tân Định. Tuyệt đại đa số nhà cửa là nhờ ở của cư dân, chỉ có một số rất ít là cơ sở thương mại gia đình, phần lớn không có dựng bảng hiệu.
Từ đầu đường vào, khoảng chừng 10-15 mét, bên trái là tiệm cà phê Thái Chi nổi tiếng của một cặp vợ chồng trung niên người Bắc Di Cư không có con cái. Ngó xéo qua bên kia đường là tiệm hủ tiếu-mì của bà Xẩm Mập. Bên hông tiệm là một con hẽm nhỏ, dài chứng 40-50 mét, gồm toàn các gia đình người Hoa, trong đó có nhà của Chú Hải, thợ mộc, chuyên môn đóng bàn ghế.
Qua khỏi con hẽm là nhà của ông Lê Văn Tịnh, thủ môn bóng tròn nổi tiếng của Đội Tuyển Nam Việt thời Pháp thuộc. Bên kia đường là nhà của Cụ Ba La với bảng hiệu Ba La – Tử Vi – Bói Dịch. Đi thêm chừng 50 mét nữa là con Hẽm 37 trong đó có nhà của Giáo Sư Lương Lê Đồng nổi tiếng của Trường Trung Tiểu Học Tư Thuc Huỳnh Khương Ninh, sau ngày 30-4-1975, là Giám Đốc đầu tiên của Sở Giáo Dục Thành Phố Hồ Chí Minh Bên kia đường là một biệt thự lớn mang số nhà 36 của Bác Sĩ Hải Quân Trung Tá Nguyễn Văn Đính, với người vợ là một giảng viên của Trường Đại Học Khoa Học Sài Gòn. Cách đó dộ 30 mét là biệt thự mang số nhà 40 là một cơ sở của Bộ Giáo Dục dành làm nhà ở cho vị Giám Đốc Trung Tâm Học Liệu
Hẽm 45
Đối diện với biệt thữ số 40 là một con hẽm nhỏ và ngắn mang số 45. Vào trong hẽm độ 10 mét, bên tay phải, là nhà của vợ chồng anh Trần Văn Nên, một kiện tướng về đua xe đạp, đã từng là Vô Địch Đua Nước Rút 100 mét của Việt Nam. Qua khỏi nhà Anh Nên, com hẽm chia ra 2 nhánh. Cuối nhánh bên trái là nhà của một ca sĩ tí hon từng được báo chí Sài Gòn mệnh danh là Thần Đồng Quốc Thắng trong thập niên 1950. Ngay tại đầu của nhánh bên phải là một ngôi nhà cũ khá lớn của gia đình Bà Huyện Cổ Tấn Mau. Bà có khá nhiều con, độ 7-8 người có cả trai lẫn gái. Người con trai lớn là Giáo Sư Cổ Tấn Luông rất nổi tiếng của Trường Huỳnh Khương Ninh. Ba người em trai của ông Luông đếu tên Châu: Cổ Tấn Tinh Châu, Cổ Tấn Tịnh Châu, và Cổ Tấn Long Châu.
Cổ Tấn Long Châu học Trường Mỹ Thuật Gia Định nhưng bỏ học, đi theo Việt Cộng, sau ngày 30-4-1975 về tiếp thu căn nhà của gia đình. Cổ Tấn Tịnh Châu là Trung Úy Thủy Quân Lục Chiến (TQLC) tử trận tại Bình Giả cuối năm 1964. Cổ Tấn Tinh Châu là Đại Tá TQLC rất nổi tiếng, đã từng là Tiểu Đoàn Trưởng, Tiểu Đoàn 2 TQLC (về sau nổi tiếng là Tiểu Đoàn Trâu Điên), với chức vụ sau cùng là Đặc Khu Trưởng, Đặc Khu Rừng Sát Đại Tá Châu đã mãn phần vào ngày 11-7-2023 tại Fountain Valley, California, Hoa Kỳ, và tang lễ đã được dồng bào tại địa phương và các chiến hữu TQLC của ông cử hành rất trọng thể, có cả Lễ Phủ Quốc Kỳ:
Lễ Phủ Quốc Kỳ tại Tang Lễ của Đại Tá TQLC Cổ Tấn Tinh Châu
Ngôi Nhà Số 47
Kế tiếp Hẽm 45 là một ngôi nhà xưa (đã được xây cất lại trong thập niên 1940) mang số 47. Đây là nhà từ đường của gia đình ông Nguyễn Văn Của, một thương gia giàu có lớn, gốc người Quận Thủ Đức, có quốc tịch Pháp, và được Pháp ban cho chức Huyện Danh Dự, nên thường được mọi người gọi là Ông Huyện Của. Người con trai lớn của Ông Huyện Của là Ông Nguyễn Văn Xuân được cho đi Pháp học từ nhỏ, sau đó thi đậu vào Trường Võ Bị Saint Cyr nổi tiếng, về sau trở thành sĩ quan Pháp gốc Việt đầu tiên lên đến cấp tướng. Ông Xuân vinh thăng Thiếu Tướng, Général de Brigade, tức là tướng 2 sao vào giữa năm 1947, và vinh thăng lên Trung Tướng, Général de Division, tức là tướng 3 sao vào ngày 1-4-1949. Ông Xuân cũng đã từng là Thủ Tướng Chính Phủ Trung Ương Lâm Thời Việt Nam, từ 27-5-1948 đến 14-7-1949.
Thủ Tướng Nguyễn Văn Xuân tại Pháp sau khi đã nghỉ hưu
Ngôi nhà số 47 này, về sau, lại có liên quan đến một vị tướng lãnh của Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa (QLVNCH) là Tướng Nguyễn Viết Thanh. Người quản gia của nhà từ đường có một người co gái, tên Nguyễn Thị Bạch Tuyết kết hôn với Đại Úy Nguyễn Viết Thanh, về sau, trong thập niên 1960, là Thiếu Tướng của QLVNCH, Tư Lệnh Vùng IV Chiến Thuật
ThiếuTướng Nguyễn Viết Thanh Tư Lệnh Vùng IV
Khu Đất Nhân Kiệt Của Đường Faucault
Ngày xưa, năm thứ 9 đời Vua Thành Thái, tại Khoa Thi Hội năm Mậu Tuất (1898), tỉnh Quảng Nam có được 5 vị cùng đậu Tiến Sĩ, đã được nhà vua ban cho 4 chữ Ngũ Phụng Tề Phi (có nghĩa là Bốn Chim Phụng Cùng Bay). Đó là các cụ có tên sau đây:
• Phạm Liệu (1873-1937)
• Phan Quang (1873-1939)
• Phạm Tuấn (1852-1917)
• Ngô Chuân (1873-1899)
• Dương Hiển Tiến (1866-1907)
Việc ban tặng này rất xứng đáng nhưng đó là cho cả một vùng đất rộng lớn là Tỉnh Quảng Nam.
Còn trong trường hợp này, khu Xóm Faucault chỉ là một khu đất nhỏ bé, chỉ rộng độ chừng vài chục mét vuông, giữa các số nhà 49-53 phía bên trái và 54-56 phía bên phải, mà cũng sản sinh được 5 vị Tiến Sĩ như sau:
• Nhà số 51: có hai chị em, người chị (tôi không nhớ tên) là Tiến Sĩ Nha Khoa, và ngươi em là Bác Sĩ Ngô Đình Chiến, Tiên Sĩ Y Khoa
• Nhà sỗ 54, của gia đình tôi, có Anh Tư tôi là Anh Lâm Vĩnh-Tế, Tiến Sĩ Hóa Học
• Nhà số 56: của Dược Sĩ Bùi Văn Sách, có 2 người con gái lớn đều là Bác Sĩ, Tiến Sĩ Y Khoa
Ngoài ra, qua khỏi ngã ba với đường Lesèble (bây giờ là đường Lý Văn Phức) đi thêm độ 50 mét có một hẽm nhỏ và ngắn trong đó có nhà của Bác Sĩ Nguyễn Văn Nhứt, bạn đồng khóa với Bác Sĩ Ngô Đình Chiến kể trên, Sau khi ra trường, Bác Sĩ Nhứt được trưng dụng, phục vu tai một đơn vị Nhảy Dù và đã tử nạn trong một cuộc pháo kích của Việt Cộng vào đơn vị của ông.
Tiệm Cơm Tấm Bà Ba Liên
Đối diên với hẽm nhỏ có nhà Bác Sĩ Nhứt là tiệm cơm tấm rất nổi tiếng của Bà Ba Liên, chỉ bán vào buổi sáng. Cơm tấm của Bà Ba Liên rất ngon vì 3 lý do chánh sau đây: 1) Tấm được chọn lựa rất kỷ, nấu vừa chín tới, không khô không nhảo; 2) Bì được xắc và trộn tại chổ nên luôn luôn rất tươi; và 3) Nước mắm pha khá đậm đặc nên không cần chan nhiều, và vi vậy cơm không bị nhảo. Sau ngày 30-4-1975, tiệm cơm tấm này vẫn tiếp tục kinh doanh và vẫn rất đắc khách.
Đình Sơn Trà
Đình Sơn Trà hiện nay bị xuống cấp làm chỗ bán vật liệu xây dựng
Từ tiêm cơm tấm Bà Ba Liên đi thêm đô trên 50 mét thì gặp ngã ba với đường Huyền Quan, một con đường nhỏ và rất ngắn dẫn sang đường Barbier (bây giờ là đường Lý Trần Quán). Ngay tại ngã ba này là Đình Sơn Trà, một ngôi đình rất cổ đã có hơn 100 năm
Hàng năm, Đình Sơn Trà đều có tổ chức cúng Kỳ Yên (tức là Cầu An) trong 3 ngày, 14-16 Tháng Ba Âm Lịch
Đình Sơn Trà Đakao – Tân Định Cúng Kỳ Yên
Thay Lời Kết:
Cùng với một số khu phố khác trong Thành Phố Hồ Chí Minh hiện nay, Khu Đakao vẫn còn giữ được nếp sống văn hóa tốt đẹp của Ông Cha mình ngày trước. Đình Sơn Trà, hàng năm khi Cúng Kỳ Yên, đều quy tụ được đông đảo cư dân địa phương cũng như du khách từ các tỉnh Miền Trung vào Đó thật là một điều rất đáng mừng. Mong sao nếp sống văn hóa đẹp và quý này được tiếp tục và lưu giữ mãi trong tương lai.
Hội Ái Hữu Petrus Trương Vĩnh Ký Úc Châu 