Mục lục

♦

Về tác giả

Đôi lời của tác giả nhân lần tái bản

Lời nói đầu

Phần thứ nhất: Các chế độ và tập tục xã hội

♦ Chương mở đầu: Tinh thần dân tộc – cái mái của ngôi nhà văn hoá Việt Nam

A. Khái niệm

  1. Xác định nội dung danh từ “tinh thần dân tộc”
  2. Yếu tố cấu thành
  3. Ý thức quốc gia
  4. Văn hoá dân tộc

B. Các giai đoạn hình thành và phát triển

  1. Giai đoạn khởi thuỷ (từ đầu đến 111 tr. Tl.): tinh thần quốc gia dân tộc hình thành
  2. Thời kì Bắc thuộc (111 tr.Tl. – 938 sau Tl.): tinh thần quốc gia dân tộc bị ức chế
  3. Mở đầu thời kì độc lập (Ngô, Đinh, Tiền Lê – 938 -1010): tinh thần quốc gia dân tộc được củng cố
  4. Thời kì ổn định (Lí, Trần và đầu Hậu Lê – 1010 -1497): tinh thần quốc gia dân tộc được nâng cao và phát triển
  5. Thời kì rối ren vì nạn phân tranh. (Mạc, Lê trung hưng, Trịnh, Nguyễn, Tây sơn – 1527-1802): tinh thần dân tộc suy thoái

♦ Chương 1: Thời Thượng cổ và các triều đại quân chủ thời độc lập

A. Thời thượng cổ

  1. Chế độ phụ hệ đã được xác lập
  2. Quyền lãnh đạo là thế tập
  3. Vua và dân thân nhau
  4. Một số đặc tính cơ bản về cá tính tâm lí và sinh hoạt văn hoá được hình thành

B. Giai đoạn chịu ảnh hưởng Trung Hoa sau thời Bắc thuộc

  1. Về chế độ phong kiến
  2. Về chế độ nô lệ

C. Nhận xét chung về chế độ quân chủ và các triều Lí, Trần, Hậu Lê và Nguyễn

  1. Về chế độ quân chủ chuyên chế ở Trung Hoa và Việt Nam nói chung
  2. Về triều Lí (1010-1225)
  3. Về triều Trần (1225-1407)
  4. Về triều Hậu Lê (1427-1788), phụ nhà Nguyễn Tây Sơn (1788-1802)
  5. Về triều Nguyễn (1802-1945)

♦ Chương 2: Làng xóm

A. Đặc tính trong sinh hoạt làng xóm

B. Sự ràng buộc của tình cảm cá nhân đối với làng xóm

C. Bậc thang giá trị nơi làng xóm

  1. Sự kính trọng tuổi tác (tinh thần trọng xỉ)
  2. Tinh thần tôn trọng tôn ti trật tự
  3. Tinh thần trọng văn trọng sĩ
  4. Phân biệt khoa và hoạn

D. Một số tệ đoan nơi làng xóm

  1. Nạn ngôi thứ chốn đình trung
  2. Tục hương ẩm
  3. Nạn hào mục, chức dịch tham ô
  4. Nạn cho vay nặng lãi

♦ Chương 3: Gia đình và gia tộc

A. Sự hình thành gia đình và mối liên hệ cá nhân – gia đình nói chung

B. Về đạo Hiếu

  1. Về bổn phận kính yêu và vâng lời cha mẹ
  2. Về bổn phận phụng dưỡng cha mẹ già
  3. Về bổn phận đối với cha mẹ khi các người qua đời

C. Về mối liên hệ cha mẹ đối với con cái

D. Về tình anh chị em ruột thịt

  1. Sự hoà mục
  2. Tinh thần lễ nhượng
  3. Tinh thần đoàn kết tương trợ

E. Về các mối liên hệ khác trong gia tộc

G. Ảnh hưởng của gia đình đối với cá nhân trong xã hội xưa

  1. Tầm quan trọng của nền giáo dục và nếp sống gia đình đối với nhân cách cá nhân
  2. Sự ràng buộc cá nhân – gia đình

♦ Chương 4: Quan hệ nam nữ, chế độ hôn nhân và địa vị phụ nữ trong gia đình và xã hội

A. Quan hệ nam nữ và chế độ hôn nhân

  1. Quan hệ nam nữ tự do trong đời sống nông nghiệp
  2. Sự khuôn đúc tình cảm của lễ giáo đạo Nho
  3. Chế độ hôn nhân dưới ảnh hưởng của lễ giáo đạo Nho
  4. Sự hạn chế của ảnh hưởng của lễ giáo đạo Nho trong đại chúng

B. Địa vị của người phụ nữ Việt trong gia đình và ngoài xã hội dưới ảnh hưởng của Nho giáo

  1. Sự biểu hiện quan niệm “nam tôn nữ ti”
  2. Ý thức tranh đấu đòi quyền nam nữ bình đẳng
  3. Địa vị và vai trò thực sự của người phụ nữ Việt trong gia đình và xã hội xưa

♦ Chương 5: Một số quan hệ xã hội khác: vua-tôi, thầy-trò, bạn bè, chủ-tớ

A. Đạo vua tôi

B. Đạo thầy trò

  1. Địa vị quan trọng của ông thầy trong xã hội xưa
  2. Thế lực tinh thần của ông thầy đối với đám môn sinh
  3. Nghĩa vụ cụ thể của trò đối với thầy

C. Tình bạn

D. Quan hệ chủ tớ

Phần thứ nhì: Đặc điểm một số hình thái sinh hoạt văn hoá, tinh thần của dân tộc Việt

♦ Chương 6: Tiếng Việt và văn học Việt tiêu biểu cho tính thống nhất và khả năng thâu hoá của dân tộc Việt

A. Tiếng Việt và văn học Việt: một công trình tổng hợp văn hoá Việt Hán

  1. Ngôn ngữ
  2. Văn tự, văn học

B. Ảnh hưởng của đại chúng đối với giới nho sĩ trong sáng tác văn học chứng tỏ sức mạnh tinh thần của dân tộc trước các thế lực ngoại lai

  1. Ảnh hưởng hán nặng nề lúc đầu
  2. Ảnh hưởng của đại chúng thắng thế về sau

♦ Chương 7: Về đặc điểm trong các trò vui chơi và trong các ngành công, mĩ nghệ, nghệ thuật

A. . Các trò vui chơi tiêu khiển

  1. Tính tập thể và tính tín ngưỡng
  2. Tính lạc quan thích vui cười, tính tự do trong tiếp xúc nam nữ và tính hiện thực
  3. Ảnh hưởng ngoại lai: đặc tính trong thú tiêu khiển của giới nho sĩ học thức
  4. Nói qua về những đam mê tai hại

B. Sơ lược về một số đặc tính tiêu biểu trong các ngành công, mĩ nghệ và công nghệ

  1. Tính mô phỏng, tồn cổ
  2. Tính khuôn đúc tượng trưng
  3. Tính trang sức tiểu xảo
  4. Tinh thần tôn trọng luân lí
  5. Ca trù

♦ Chương 8: Về đời sống tín ngưỡng của dân tộc Việt

A. Về tín ngưỡng, tôn giáo tại Việt Nam

B. Về sự du nhập tam giáo (Phật, Lão, Nho) từ Ấn Độ và Trung Hoa vào Việt Nam

  1. Tính chất và kết quả của sự du nhập Phật giáo
  2. Kết quả của sự du nhập Lão giáo
  3. Kết quả của sự du nhập Nho giáo
  4. Tinh thần dung thông hoà hợp tam giáo

♦ Chương 9: Về tín ngưỡng tổ chức vũ trụ của dân tộc Việt

A. Các thế giới khác nhau trong vũ trụ

B. Sự liên hệ giữa thế giới siêu phàm với nhân gian

C. Sự giao tiếp giữa thế giới siêu phàm với nhân gian

  1. Con người hướng tới các thế giới siêu phàm
  2. Các bậc siêu phàm hướng tới nhân gian

D. Tương quan giữa muôn loài ở trần gian

E. Đặc điểm trong tín ngưỡng về tổ chức vũ trụ của dân tộc Việt

  1. Hữu tình hoá thiên nhiên để đạt được sự hoà hợp
  2. Nhân gian hoá vũ trụ để có được sự điều hoà

♦ Chương 10: Luân lí quan chịu ảnh hưởng tín ngưỡng của dân tộc Việt

A. Thời kì trước khi tiếp nhận ảnh hưởng tam giáo

  1. Truyện Bánh dày, bánh chưng
  2. Truyện Đầm Một Đêm
  3. Truyện Dưa hấu
  4. Truyện Phù Đổng Thiên vương
  5. Truyện Trầu cau

B. Những quan niệm luân lí chịu ảnh hưởng của tam giáo

  1. Niềm tin vào Trời
  2. Luân lí quan chịu ảnh hưởng của Phật giáo và Nho giáo

♦ Chương 11: Về những tín tưởng linh tinh của dân tộc Việt

A. Những tin tưởng vào cách thức tiên đoán vận mệnh tương lai

  1. Số tử vi
  2. Tướng người
  3. Bói toán (bốc phệ)
  4. Cầu mộng, đoán mộng
  5. Sấm kí, đồng dao
  6. Các cách chiêm nghiệm

B. Những điều được tin theo để tránh rủi cầu may

  1. Ngày giờ tốt xấu
  2. Vía người dữ lành
  3. Môn địa lí (phong thuỷ)
  4. Những điều kiêng kị

C. Những biến tướng của tín ngưỡng đưa đến mê tín dị đoan

  1. Một vài thí dụ về cách phòng tránh, chữa trị bệnh tật
  2. Phù thuỷ
  3. Đồng bóng
  4. Các phương thuật thiếu cơ sở trở thành những tin tưởng nhảm nhí

Phụ lục một số giai thoại về Tả Ao

♦ Chương phụ: Ý nghĩa ngày Tết cổ truyền của dân tộc Việt

A. Các thời gian Tết khác nhau

B. Ý nghĩa về thời vụ lao động và kinh tế

C. Ý nghĩa về tình cảm và phong tục

D. Ý nghĩa về tâm lí, tín ngưỡng và tôn giáo

Tổng kết

A. Bài học lịch sử

B. Đặc điểm của tinh thần văn hoá Việt

  1. Về phương diện sinh hoạt xã hội
  2. Về quan niệm sống ở đời
  3. Về đặc điểm tâm lí xã hội