Tạp san Sự loại Thông khảo

Sơn Nam

petrus-ky10“Năm 1888 tạp san “Sự loại Thông khảo” (Miscellaneous) do Trương Vĩnh Ký chủ biên sưu tập chuyện khôi hài, giải trí của phương Tây, phương Đông, vè, thai đố cùng những sáng tác nặng về ngư tiều canh mục, dân tứ thú, lại giải thích những tục lệ cúng mùng năm tháng năm, tích Hòn vọng phu, tích trầu cau, hoặc những thành ngữ như “Ba chìm bảy nổi chín linh đinh..”. Tư liệu bổ ích nhưng bán ế ẩm.”

(Trích Sơn Nam, “Đồng bằng Sông Cửu Long
– Nét sinh hoạt xưa”, 1993).

Sự phổ thông của Gia Định Báo

Tờ Gia Định Báo do ông Trương Vĩnh Ký chủ trương rất phổ biến trong dân gian Nam Bộ bằng chứng là mở đầu tập “Thơ Thầy thông Chánh” có các câu:

Nhựt trình Vĩnh Ký đặt ra
Chép làm một bổn để mà xem chơi
Trà Vinh nhiều kẻ kỳ tài
Có thầy thông Chánh thiệt người lớn gan…

(Thầy Thông tên Chánh bắn tên biện lý Pháp Jaboin năm 1893 vì tên nầy cậy quyền thế cưỡng đoạt vợ thầy, đã gây tác động lớn trong quần chúng thời bấy giờ).

Trương Vĩnh Ký là một kẻ sĩ hòa mình và đứng về phía bình dân

“Ông Trương Vĩnh Ký từ khi đỗ đạt cho đến khi mất vẫn tỏ ra thân Pháp. Tuy nhiên, người ở miền Nam không bao giờ khinh rẻ ông. Ông không gia nhập Pháp tịch; trước khi mất, ông biết thân phận của người học giả sống trong thời kỳ khó khăn:

Quanh quanh quẩn quẩn lối đường quai,
Xô đẩy người vô giữa cuộc đời,
Học thức gửi tên con sách nát,
Công danh rốt cuộc cái quan tài,
Dạo hòn, lũ kiến mau chân bước.
Bò xối, con sùng chắc lưỡi hoài.
Cuốn sổ bình sanh công với tội,
Tìm nơi thẩm phán để thừa khai.

Khi phong trào Duy Tân hoạt động công khai rầm rộ, ông Trần Chánh Chiếu cổ động lạc quyên đúc tượng kỷ niệm ông Trương Vĩnh Ký với bài trong báo Lục Tỉnh Tân Văn nhan đề “Ông Đốc Ký”

– “Ông nầy khi sanh tiền tuy là nhà nước tin cậy mặc dầu chớ chẳng hề ỷ thế mà hại quê hương, chỉ vẽ cho các quan Lang sa biết phong tục lễ nghĩa của con nhà An Nam, cho khỏi chỗ mích lòng nhau, làm cho mẹ gà phải thương con vịt. Đêm ngày lo đặt sách này dịch sách kia cho kẻ hậu sinh dễ học. Thiệt là quan thầy của cả và Nam kỳ …” (Lục Tỉnh Tân Văn số 29, năm 1908) !

Ngoài những tác phẩm biên khảo có tích cách bác học, ông Trương Vĩnh Ký còn chú ý đến độc giả bình dân, lời văn theo lời ăn tiếng nói thông dụng lúc bấy giờ…

(Trích Cá Tính của Miền Nam, Sơn Nam, 1992)